Bekey Cave

Bekey-barlang Duna–Ipoly Milliy Parkida joylashgan Budai-tepalikda, Budapesht II. tumani ichida joylashgan. Vengriya maxsus himoyalangan gʻorlari orasida. Turist qoʻllanmalarda ham keltirilgan.

Tavsifi

Szépvölgyi yoʻli yonida joylashgan pál-völgyi tosh qazib olish (tashkiliy kon) EK‑i yarimining yer sathida, oʻtloq hududda tor va vertikal oʻq yoʻnalishidagi kirish joyi mavjud, u temir qopqoq bilan yopilgan. Kirish joyi umumiy maydondan oson yetib borish va ziyorat qilish mumkin. Atrofda koʻk gʻor (Ω) belgili turist yoʻli bor. Pál-völgyi-gʻor tizimining asosiy kirish joyiga yaqin joyda ochiladi.

Gʻor qulab tushgan va toʻldirilgan. Vertikal xususiyatli va tor yoriq‑gʻor taxminan 40 m chuqur. Eosen davrida ohak toshida eritilish orqali paydo boʻlgan. Pastki qismida trias davri qatlamlariga yetadi. Shakl‑xazinasi atrofdagi boshqa gʻorlarning shakl‑xazinasi bilan oʻxshash. Pastki qismida kaltsiyli toshlarda oʻsib chiqqan kristallarning tishli tishlari koʻrinadi. Duna–Ipoly Milliy Parki Boshqarmasi ruxsati bilan ziyorat qilish mumkin. Omladékos oxirgi nuqtalari va pastki qismi sababli ehtimol Pál-völgyi-gʻor tizimi bilan bogʻliq.

1968‑yilda birinchi marta Bekey-barlang deb nomlangan gʻor adabiyotda paydo boʻldi. Gʻor adabiyotda Hideglyuk (Vukov 1968), Jordan‑gʻor (Bekey 1913), Jordán‑gʻor (Barcza, Thirring 1920), Jordán gʻor (Láng 1957), Kut gʻor (Láng 1957), Kút‑gʻor (Bekey 1913), Pálvölgyi‑ördöglyuk (Borbás 1934), Pálvölgyi ördöglyuk (Kadić 1920), Pálvölgyi Ördög‑lyuk (Bertalan, Schőnviszky 1976), Pálvölgyi Ördöglyuk (Pápa 1957), Pálvölgyi‑zsomboly (Bertalan 1976) va Pálvölgyi zsomboly (Kadić 1952) nomlari bilan ham uchraydi. Birinchi boʻlib Jordán Károly bu gʻorga kirgan va shu sababli gʻorga Jordán‑gʻor nomi berilgan.

Tadqiqot tarixi

1900‑yillar boshida Pál‑völgy atrofida tosh qazib olish intensivlashdi. Shu paytda kichik‑katta boʻshliqlar, asosan pál‑völgyi tosh qazib olishda, birma‑bir ochildi. Shu bilan birga ehtimoliy uzoq boʻylik yoʻlak ham qazib olingan. Turistlar Jurnali 1911‑yil nashrida, Kazay Endre tomonidan yozilgan tavsifda, Pál‑völgyi‑gʻor kirishidan Ny‑ga boshqa bir gʻor kirish joyi borligi aytilgan. Bu gʻor ham qiziqarli, lekin xavfli yoʻlakli.

A Turisták Lapja 1913‑yilgi sonida chop etilgan maqolada shunday yozilgan: 1902‑yil 11‑mayda pál‑völi togʻ konida Déry‑gʻor, Bagyura‑gʻor kirishlari va Jordan‑gʻor kirishlari maʼlum boʻlgan. Gʻorning kon tizimining eng tor va eng chuqur qismi quduq shaklidagi Jordan‑gʻor. Hozirgacha topilgan qismlari faqat pastga yoyilgan. Toʻgʻridan‑toʻgʻri kon nazoratchisi uyining pastki chiqishi ostida ikki kichik oʻlchamli kirish joyi joylashgan. Bir pastki chiqishi va bir yuqori chiqishi bor. Yuqori teshik orqali kichik bir boʻshliqka kirish mumkin, uning sharqiy qismi vertikal ravishda 8 m tushadi, shuning uchun faqat arqon tutqichi bilan yurish mumkin. Pastki teshik qiyalik tosh toʻplami orqali koridorga olib boradi. Kichik oʻlchamli koridorning tubida tor teshik bor, u doimo tiqilib qoladi. Chiqish ham arqon tutqichi bilan amalga oshiriladi, deyarli bir xil sharoitda, lekin kim qanchalik chuqurroq yuradigan boʻlsa, shunchalik tor yoriqlar va boʻgʻinlardan oʻtishi kerak.

Hozirgacha maʼlum boʻlgan qismlari qiyin togʻchiq joylar boʻlib, unda hech narsa qiziqarli emas. Faqat eng yuqori qismi suratga olish mumkin edi. Gʻorning dastlabki nomi Kút‑gʻor edi, keyinchalik uni Jordan Károly sharafiga koʻra qayta nomlashdi. Shu paytgacha maksimal 30 m chuqurlikka erishilgan, lekin baʼzilarga koʻra chuqurroq. Ehtimol, dachsteini ohaktosh yoki dolomitga joylashgan nummulitesli ohaktosh qatlamining qalinligi 40 m dan ortiq emas, lekin bu gʻorning avval aytilgan ikki ohaktosh qatlamda davom etmasligini anglatmaydi. Maqolaga Jordan‑gʻorning eng yuqori koridoriga tushishni koʻrsatadigan bir foto qoʻshilgan. Qora‑oq fotoni Bekey Imre Gábor olgan.

1920‑yilda "Budapest Duna‑jobqparti atrofida" nomli nashrda, Pálvölgyi ördöglyuk (Jordán‑barg)ning Pál‑völgi togʻ konida joylashgan boshpana uyining ostidagi toshlarning pastki qismida kirish joyi borligi yozilgan. Bu chuqur boʻshliq vertikal ravishda pastga qarab davom etadi, lekin hozirda kirish joyi tiqilib qolgan. Pálvölgi gʻorlar asosan tamaki va yoriq‑toshga chiqish mashgʻulotlari uchun mos keladi. Ularning silliqligi, namligi va loychanligi togʻlarda chiqishni shunchalik qiyinlashtiradiki, ularni juda ehtiyotkorlik bilan tirmash mumkin. Yaxshi tutqichlar faqat yangi yoriqlar va sinishlar, ehtimol tomir‑tosh shakllari yoki tomir‑tosh bilan qoplangan (sementlangan) kichik‑katta tosh boʻlaklari taqdim etadi. Odatda tutqichlar va turish joylari toʻliq silliq va tashqariga tushadi, shuning uchun kam xavfsizlik hissi beradi. Shunga qaramay, toʻliq Jordán‑barg kabi juda qiziqarli va chiroyli chiqish sayohati mavjud.

1920‑yilgi "Barlangkutatás" kitob sharhida, "Budapest Duna‑jobqparti atrofida" nomli kitob haqida, Pálvölgyi ördöglyuk kitobda tasvirlanganligi eslatilgan. "Tabiat" 1920‑yilgi sonida pál‑völgi gʻorlar uzoq vaqt oldin tanilgan emasligi haqida soʻz boradi. Ularning kashf etilishi va tadqiq etilishi qisqa tarixi Bekey Imre Gábor tomonidan "Turisták Lapja" 1913‑yilgi sonida tasvirlangan.

Turistlik va Alpinizm 1920‑yilgi yili chiqarilgan maqolaga koʻra, pálvölgyi gʻorlarini uzoq vaqt oldin tanilgan. Ularning kashf etilishi va oʻrganilishi qisqa tarixini bir maqolasida Bekey Imre Gábor (1913) tasvirlagan. 1914‑yilda turistlar assotsiatsiyasi pálvölgyi tosh koniga sayohat qilib, shu paytgacha maʼlum boʻlgan boʻshliqlarini topishga harakat qilgan. Fröhlich Árpád, Pannónia TE raisi, pálvölgyi gʻorlar asosan tamaki va yoriq-chiqish (kémény‑ és repedésmászás) mashq qilish uchun mos deb hisoblaydi. Ularning silliqligi, namligi va quruqligi togʻlarda chiqishni juda qiyinlashtiradi, shuning uchun ularni juda ehtiyotkorlik bilan devor boʻylab chiqish mumkin. Yaxshi tutqichlar faqat yangi yoriqlar va sinishlar, ehtimol tomir toshlari yoki tomir toshi bilan qoplangan (sementli) kichik‑katta tosh boʻlaklari tomonidan taʼminlanadi. Odatda tutqichlar va turish joylari toʻliq silliq va tashqariga tushadi, shuning uchun xavfsizlik hissi kam. Shunga qaramay, juda qiziqarli va chiroyli chiqish sayohati, masalan, Jordán‑gʻorining toʻliq aylanib chiqishi ham mavjud.