Beremend Crystal Cave

Beremendi kristall gʻorasi 1988 yildan beri Vengriya ning qatʼiy himoyalangan gʻoralari orasida biri. Villányi-hegységda, Duna–Dráva Nemzeti Park hududida joylashgan. Togʻda yana bir qatʼiy himoyalangan gʻora, Nagyharsányi-kristálybarlang ham bor. Togʻning ikkinchi eng uzun gʻorasi.

Tavsifi

Beremendi Szőlő-hegyen ochiladi, Duna-Dráva Cement Kft. Beremendi Cementgyára, avvalgi Beremendi Cement Művek ohak konchasida. Yer suvlari kreta davri ohakda murakkab yoʻlak tizimini yaratdi. Gʻorani kichik-yirik konuslar, gʻoralar, boʻshliqlar va keng xonalar boʻlinadi. Iliq karst suvi hozir ham past yoʻlaklarida, 19,5 °C haroratdagi gʻora koʻllari shaklida kuzatiladi. Tavas-terem tavasi 10 m² suv yuzasiga ega.

Havoning harorati mahalliy gʻora oʻrtasiga nisbatan ancha yuqori, 15–19 °C. Kashf etilganidan beri yopiq. Sayohatni osonlashtirish uchun alyuminiy merdivenlar oʻrnatilgan. Duna–Dráva Nemzeti Park Igazgatóság ruxsati bilan, ilmiy maqsadda tashrif buyurish mumkin, buning uchun gʻora yoʻlovchisi asosiy jihozlari yetarli. Tabiat shakllarini saqlash uchun toza kiyim kiyish va elektr yoritgichdan foydalanish kerak. Tabiatni muhofaza qilish qonuni tufayli saqlanib qolgan. Bir himoya ustuni faol kon konasining hududida uning himoyasini taʼminlaydi.

Koʻp qavatli yoʻllarida shar shaklidagi boʻshliqlar mavjud. Uning eng koʻzni qamashtiruvchi elementlari oq rangli noʻxat toshlari va igna aragonit kristallaridir, ikkinchisining yaxshi rivojlangan, koʻtarilgan kristallariga qarab bu joy “kristall-gʻor” deb nomlangan. Mineralogik xususiyati noʻxat toshlari ustida paydo boʻladigan, baʼzi joylarda sut oq rangli togʻ sutidir, uning tarkibini noyob mineral – juda yumshoq huntit tashkil etadi. Gʻor muhitida paydo boʻladigan huntitni birinchi marta Vengriyada Dorogdan tasvirlashgan. Shuningdek, gullab-yashnagan gullab-yashnagan shaklidagi shakllanishlari va noʻxat tosh bilan qoplangan sirtli tomchi toshlari ham muhim, suv ostida esa qoʻynoq bulutlarga oʻxshash, qalin, shar shaklidagi kaltsiy qoplamalar mavjud.

Bu yerda Vengriyada topilgan eng toʻliq tishli yoʻlbars qoldigʻi – Epimachairodus latidens deb belgilangan. Jánossy Dénes va Topál György, Tabiatshunoslik Muzeyi xodimlari, qadimgi hayvonot qoldiqlarini oʻrganish ishlarini olib borganlar, natijada past pleistosen davriga oid chigʻir qoldiqlari va poʻk qoldiqlari aniqlangan. Villányi togʻ tizmasining hududidagi qazilma joylari orasida birinchi boʻlib Beremendi-kristall-gʻordan muhim yarimqush fauna va katta sutemizuvchilarning nisbatan yaxshilangan qoldiqlari topildi. Vengriyada ilgari nomaʼlum boʻlgan yovvoyi qoʻy turlari va antilope suyaklari ham ochildi.

Gʻor adabiyotida Beremend 16‑sonli qazilma joy, Beremend Crystal Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989), Beremend Crystal‑cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989) va Beremendi togʻ koni 116‑sonli qavat yangi gʻor nomlari bilan ham uchraydi.

Megközelítése

Magyarbólydan Beremend markazigacha choʻzilgan 5706‑sonli yoʻl boʻylab, kon ishchilari yoʻllari, keyin sayyoh yoʻllari orqali eng oson yetib borish mumkin.

Kutatástörténet

1984‑yil 12‑novabrda gʻor koʼmir qazib olish paytida topildi. Birinchi boʻlib kon boshqaruvchisi Magusics Mihály ichiga kirgan, keyin eʼlon qilingandan soʻng Gʻor Ilmi Boʻlimining ikki xodimi, Kárpát József va Takácsné Bolner Katalin yangi gʻorni oʻrganishdi. Gʻor birinchi marta 1984‑yil 23‑novabrda “Dunántúli Napló” gazetasida chop etildi. Suyak‑tarmoq boʻlimini oʻrganishda, loy toʻldiruvchidan qalin oyoq suyaklari chiqib keldi. Yil oxiriga kelib gʻorning uzunligi 400 m ga yetdi. 1985‑yilda Kárpát József gʻorning xaritasini tuzdi. 1986‑yilda “Karszt és Barlang” jurnalida nashr etilgan bibliografiyada hududiy bibliografiya boʻlimida gʻor “Beremendi‑kristall‑gʻor” nomi bilan keltirilgan. Ushbu yigʻindiga koʻra “Karszt és Barlang” jurnalida nashr etilgan maqolalardan 1 ta gʻor bilan shugʻullangan.

1987‑yil 31‑dekabr holatiga koʻra Vengriya 29‑eng uzun gʻoridir 4150 gʻor katastr birligida joylashgan, 700 m uzunlikdagi Beremendi‑kristall gʻori. 30‑eng uzun gʻor (Meksika‑vodiy‑suv olish gʻori) ham 700 m uzunlikda. Tuzilma boʻyicha 1977‑yilgi Kars va Gʻorlarda eʼlon qilingan uzunlik roʻyxatida Beremendi‑kristall gʻori kiritilmagan. 1987‑yil 31‑dekabr holatiga koʻra Vengriya 56‑eng katta vertikal kengayishga ega gʻoridir 4150 gʻor katastr birligida joylashgan, 53 m vertikal kengayishga ega Beremendi‑kristall gʻori. 57‑eng katta vertikal kengayishga ega gʻor (Rákóczi 2‑sonli gʻor) ham 53 m vertikal kengayishga ega. Tuzilma boʻyicha 1977‑yilgi Kars va Gʻorlarda eʼlon qilingan chuqurlik roʻyxatida Beremendi‑kristall gʻori kiritilmagan. Vertikal kengayishi 1985‑yilda tayyorlangan uzunlik‑kesim xaritasi asosida aniqlangan. Gʻor xaritaga koʻra 15 m baland, 38 m chuqur va suv sathidan oʻlchanadigan 9 m chuqur.

1988‑yil 1‑oktabrdan atrof-muhit va suv boshqaruvi vaziri 7/1988 (X. 1.) KVM farmoni (6‑modda, 2‑band, shuningdek 5‑sonli ilova) boʻyicha Villányi‑togʻda joylashgan Beremendi‑kristall gʻor maxsus himoyalangan gʻor deb belgilandi. Maxsus himoyalangan gʻor genetik, morfologik, gidrologik, mineralogik va arxeologik ahamiyati, shuningdek oʻlchami tufayli belgilandi. 1988‑yilgi Kars va Gʻorlarda eʼlon qilingan boʻlib, Villányi‑togʻda joylashgan Beremendi‑kristall gʻor Vengriyaning maxsus himoyalangan gʻorlari roʻyxatiga kiritildi. Vengriyada Beremendi‑kristall gʻor bilan birga jami 108 gʻor maxsus himoyalangan.