Dömör-kapu Cave

Dömör-kapui-barlang Duna–Ipoly Milliy Parkida, Visegrádi togʻlarida joylashgan Szentendre hududida joylashgan bir gʻoyadir.

Tavsifi

Szentendre tomon oqayotgan Bükkös daryosining shimoliy qirgʻogʻida, Dömör-kapuna joylashgan tosh qazishda, daryo boʻylab harakatlanadigan sunʼiy quduqdan taxminan 15–20 metr masofada joylashgan. Uning kirish yoʻli yoʻldan ham yaxshi koʻrinadi.

Qoplovchi tosh qatlami zich andezitdir. Kirish kengligi 1,1 metr. Gʻoya oʻlchanadigan uzunligi 15,88 metr va balandligi 3,86 metr. Birinchi boʻlimi ombor toʻlqinini yaxshi koʻrsatadi. Bu yerda kesma shakli trapetsadir, uning tagini nozik kukun qoplagan. Ichkariga harakatlanayotganda gʻoyaning tagi koʻtariladi va kesma tekislanadi. Toʻldirish tobora koʻproq oʻtkir qirralik tosh bloklarini oʻz ichiga oladi. Yoʻlak oxirida ikki boʻlinadi va yurilmas darajada tekislanadi. Ushbu qismda sunʼiy xususiyat toʻliq yoʻqolgan. Asosiy tomoni xavfli tarzda qulab tushadi, muz erishi taʼsiri aniq koʻrinadi. Qiziqarli, kutilganidan farq qiladigan narsa shundaki, muz taʼsiri kirishdan uzoqlashganda kuchliroq boʻladi. Buning sababi, ichkariga sızib kirayotgan suv miqdori sezilarli darajada ortadi, kirish esa butunlay quruq.

Dastlab toʻliq sunʼiy ombor boʻlgan, lekin konzekvential gʻoya sifatida rivojlanishi juda oldinga surilgan. Kirishning koʻzga koʻrinishi sababli koʻplab tashrif buyuruvchilar bor va shunga mos ravishda koʻplab axlat ham ichida mavjud.

1984‑yilda Dömör-kapui-barlang nomi bilan birinchi marta adabiyotda paydo boʻldi. Gʻoya adabiyotda Dömörkapui-barlang (Kárpát 1991), Dömörkapui barlang (Bertalan 1976), Dömösdi-sziklakapu va Dömötör-kapui-barlang (Eszterhás 1989) nomlari bilan ham uchraydi.

Tadqiqot tarixi

1976‑yilda tugallangan va Bertalan Károly tomonidan yozilgan qoʻlyozmada, Visegrádi togʻlarida va Pilis togʻlarida, Szentendreda Dömörkapui barlang joylashganligi yozilgan. Szentendredan NyÉNy‑ga 5,7 km masofada, Bükkös daryosi vodiyida joylashgan Dömör-kapu tosh qazishda gʻoyaning kirish yoʻli mavjud. 1969‑yilgi 1:50 000 masshtabli oʻrmon xaritasida keltirilgan. Qoʻlyozmaning gʻoyani tasvirlaydigan qismi 1 adabiy asar asosida yozilgan. 1984‑yilda nashr etilgan "Magyarország barlangjai" nomli kitobda mamlakat boʻylab gʻoya roʻyxatida Szentendre–Visegrádi togʻlari gʻoyalari orasida Dömör-kapui-barlang nomi bilan keltirilgan. Roʻyxatga bogʻliq ravishda Dunazug togʻlaridagi gʻoyalar geografik joylashuvini koʻrsatadigan 1:500 000 masshtabli xaritada gʻoyaning geografik joylashuvi koʻrsatilgan.

Eszterhás Istvánning "Magyarország nemkarsztos barlangjainak listája" nomli qoʻlyozmasida, Visegrádi togʻida, 4900‑sonli gʻor togʻi hududida, Szentendrida joylashgan Dömötör‑kapui‑gʻor andezitaglomeratida paydo boʻlganligi yozilgan. Gʻor oʻlchamlari nomaʼlum. Roʻyxatda, 1989‑yil oxirigacha maʼlum boʻlgan, Vengriyada karszt toshida yaratilmagan 220 ta obyekt (203 gʻor va 17 sunʼiy boʻshliq) keltirilgan. Vengriyada 14 ta gʻor andezitaglomeratda paydo boʻlgan. Tuzilish boʻyicha, Kordos László 1984‑yilda nashr etgan gʻor roʻyxatida, karszt toshida yaratilmagan 119 ta gʻor ham sanalgan.

Kárpát József 1991‑yilda yozgan qoʻlyozmasida, Dömörkapui‑gʻorning (Szentendre) oʻlchamlari maʼlum emasligi aytilgan. Eszterhás Istvánning "Magyarország nemkarsztos barlangjainak lajstroma" nomli, 1993‑yilda yaratilgan qoʻlyozmasiga koʻra, Visegrádi togʻida, 4900‑sonli gʻor togʻi hududida, Szentendrida Dömötör‑kapui‑gʻor joylashgan. Sunʼiy yaratilgan, gʻor deb atalgan boʻshliq nomaʼlum toshda yaratilgan. Boʻshliq 10 m uzunlikda va 1,5 m balandlikda. Tuzilishda, Vengriyada karszt toshida yaratilmagan, 1993‑yil oxirigacha maʼlum boʻlgan 520 ta obyekt (478 gʻor va 42 sunʼiy boʻshliq) sanalgan. Vengriyada 4 ta gʻor yoki sunʼiy yaratilgan, gʻor deb atalgan boʻshliq, nomaʼlum toshda yaratilgan. Visegrádi togʻida 5 ta sunʼiy boʻshliq karszt toshida yaratilmagan.

1996‑yilda Tinn József gʻoya bilan gʻorani batafsil tasvirlab berdi. 1996‑yilda Nagy Eszter va Tinn József oʻlchamlarni olib, oʻlchov natijasida gʻoraning xaritasi tuzildi. 2001‑yil 12‑noyabrda tayyorlangan “Magyarország nemkarsztos barlangjainak irodalomjegyzéke” nomli qoʻlyozma gʻora nomlari roʻyxatida Dömör‑kapui‑gʻora keltirilgan. Gʻora nomlari roʻyxatida gʻoraga bagʻishlangan 10 ta adabiy asar sanab oʻtilgan. 364‑chi bandda eslatilmagan, 363‑chi bandda eslatilgan.

2014‑yilgi “Karsztfejlődés” tadqiqotida Visegrádi‑togʻlarining 13‑eng uzun gʻorasi 13 m uzunlikda va 2 m balandlikda Dömör‑kapui‑gʻora ekanligi koʻrsatilgan. Szentendre chegarasida tashlab qoʻyilgan dömör‑kapui andezit koni mavjud. Tosh koni pastki qavatida konzekvenciagʻora ochilgan boʻlib, bir vaqtlar portlovchi boshpana va ombor boʻlgan. Shiftning yirtilishi natijasida gʻora tobora balandroqga koʻtarilgan. Visegrádi‑togʻlarining 101 gʻorasidan biri Szentendreda joylashgan, 13 m uzunlikda va 3,8 m balandlikda gʻora. Nashrga ilova qilingan, Visegrádi‑togʻlarida 10 m dan ortiq uzunlikdagi gʻoralar joylashuvini koʻrsatadigan diagrammada gʻoraning geografik joylashuvi koʻrsatilgan. Joylashuv chizmasini Eszterhás István tahrir qilgan.