Fazekas-hegyi Cave

Fazekas-hegyi-barlang Duna–Ipoly Milliy Park hududidagi Fazekas-tepadagi, Budapesht II. tumanida joylashgan gʻorlardan biridir.

Tavsifi

Gʻorning kirish yoʻli Budapesht II. tumanida joylashgan Fazekas-tepa Shimoliy tomoniga chuqurlashtirilgan, endi ishlamaydigan tosh konida joylashgan. Tosh koniga shaxsiy avtomobildan oson yetib borish mumkin, chunki Torda koʻchasi deyarli konning oʻzida tugaydi. Budayi Tabiatni Saqlash Hududida joylashgan Fazekas-hegyi-barlang egri shakldagi, tabiiy xususiyatga ega, yam-yuqa oʻq yoʻnalishida, 1,2 m kenglikda va 1,25 m balandlikda kirish joyi konning Janubiy qismidagi tosh devor tagida yotadi. Fazekas-hegyi-barlang ustida, tosh devorda Fazekas-hegyi Felső-barlang kirish joyi joylashgan. Ikkala gʻor ham bir xil aniq tektonik yoriq boʻylab choʻzilgan boʻlib, ularni bir-biri bilan birlashtirish mumkin.

Yuqori trias davriga mansub dachsteinli ohaktoshda paydo boʻlgan Fazekas-hegyi-barlang 10,5 m uzunlikda, 0 m balandlikda, 4,4 m chuqurlikda, 4,4 m vertikal yoyda va 7,1 m gorizontal yoyda. Gʻorning joylashuvi, paydo boʻlishi katta oʻlchamli tektonik yoriq tomonidan belgilanadi, keyin esa boʻshliq tizimining yoʻnalishi keladi. Boʻshliq tektonik siljish, karst suv sathidan past eriyish, korroziya va qulash natijasida yaratilgan. Gʻor kirishidan keyingi yam-yuqa, tunnelga oʻxshash qismning shiftlari shilimshiq toshdan iborat, lekin yam-yuqa pastida, hamda ichki qismlarda shiftni, shuningdek Shimoliy yon devorni katta qulash bloklari va loyli choʻkindi tashkil etadi. Gʻorning ichki qismida taglik ham qizil loy bilan toʻldirilgan, old qismi esa humusli, oʻsimlik qoldiqlari bilan qoplangan choʻkindi bilan tavsiflanadi. Gʻorning kirish qismi algli‑zamburugʻli qoplamadan kelib chiqqan yashil rangda. Bu qismda koʻp axlat topiladi, lekin kon juda axlatli boʻlgani uchun, gʻorni axlat bilan toʻldirmaganlikdan ham xursand boʻlish mumkin.

Hasadék shaklidagi gʻorning aljzati qismi pastga tushadi va uning xos kesma turi hasadék kesmadir. Gʻumbust, breks zona va qadimgi qoldiqlar gʻor tizimida kuzatiladi. Asosan hasadékga oʻxshash gʻorning oʻrtacha qismida koʻrinmaydigan, hozirda rivojlanmayotgan hosilalar mavjud. Mineral toʻldirish zich, noʻxat toshli toʻldirishlar, stalaktit toʻldirishlar va kaltsiy qobiqchalardan iborat. Yumaloq, eritilgan‑yigʻilgan shakllar erkin turuvchi devor yuzalarida xos emas. Gʻorning ichki qismidagi loyli toʻldirishni (bunday turdagi ish izlari ham koʻrinadi) oson buzish mumkin, lekin bu ish qulash xavfi tufayli xavfli boʻlgani sababli, faqat katta ehtiyotkorlik va shiftni mustahkamlash bilan amalga oshirilishi mumkin. Ruxsatsiz koʻrish mumkin boʻlgan gʻor yengil yurish bilan yetib borish mumkin va oson yuriladigan.

Gʻor adabiyotida Fazekas-gʻori (Bertalan 1976), Fazekashegyi gʻori (Bertalan 1976), Fazekas‑hegyi‑hasadékgʻori (Kordos 1984), Fazekashegyi viznyelő (Bertalan 1976) va Fazekas‑hegyi‑vıznyelő (Kordos 1984) nomlari bilan ham uchraydi. 2004‑yilda gʻor adabiyotida birinchi marta Fazekas‑hegyi‑gʻori deb nomlangan.

Tadqiqot tarixi

1963‑yilgi Karszt va Gʻor Tadqiqoti Maʼlumotnomasida, BEAC Gʻor Tadqiqot Guruhining 1962‑yilgi ishlari haqida hisobotda shunday yozilgan: 1962‑yilda guruh aʼzolari Fazekas‑togʻida (Hűvösvölgyda), Torda koʻchasi tomon qaragan tosh qazish joyida joylashgan dachstein kiremi tektonik hasadékida suvli izlarni topishgan. Geologik xaritalarga koʻra, atrofda shirin suvli kirem mavjud. Hasadékda joylashgan, qatlamli kaltsiy va atrofda topilgan shirin suvli kirem mavjudligi sababli guruh aʼzolari suvli shakldagi gʻor mavjudligiga xulosa qilishgan. Hasadəkdan, kirish joyidan pastga taxminan 10 m ga egri yoʻnalishda yurishgan. Hasadək oxirida suvli izlar paydo boʻldi, u yerda bir necha metrga tushib, qulash bloklari orasidan oʻtishgan. Fazekas‑togʻida bajarilgan ish toʻxtatildi, chunki u hayot xavfi tugʻdirardi. Ish faqat mos jihoz bilan davom ettirilishi mumkin.

1964‑yilgi Karszt‑ va Barlangkutatási Tájékoztatóda Budapeshtning II‑rayonida joylashgan Fazekas‑togʻda bir tosh qazib olish joyi borligi, u Torda koʻchasiga qarashini aytilgan. Tosh qazib olish joyidagi dachstein ohaktosh tektonik jihatdan preformalashgan yoriqlarida kichik tosh xonasi joylashgan, yaqin atrofdagi aholilar uni podshoxona sifatida ishlatishadi. BEAC Tabiat sayohatchiligi boʻlimi Barlangkutató guruhi 1962‑yilda tosh konida izlanish ishlarini boshladi, suvli kelib chiqishi boʻlgan boʻshliq tizimini ochish maqsadida. Guruh aʼzolari 1963‑yilda Fazekas‑togʻda ishni davom ettirdilar. Taxminan 360 soat ichida 10 m³ qoldiqni olib tashladilar va shu bilan taxminan 10 m oldinga yurishdi. Ish paytida kichik bir baxtsiz hodisa roʻy berdi. Baxtsiz hodisa tufayli ish faqat sugʻurta bilan davom etishi mumkin edi, lekin moliyaviy vositalar yetishmagani sababli vaqtincha ish toʻxtatildi. Joyning toshshunoslik va mineraloqiy tahlili, hududning aniq oʻlchovi, sathlashtirilishi va xaritalanishi boshlandi. Albatta bahorda xarita tuzish ishlari yakunlanadi.

1964‑yilda nashr etilgan “Geológiai kirándulások Budapest környékén” nomli kitobda Fazekas‑togʻda, Uzsoki koʻcha va Tordai koʻcha kesishgan joydagi katta tosh qazib olish joyida suvning katta korroziya taʼsiri kuzatiladi. Tosh konidagi yoriqlar, bosh, hatto undan ham katta boʻshliqlar, baʼzilari bir necha metr chuqurlikda, yurish mumkin boʻlgan oʻlchamda va odatda konus shaklida tugaydi, bu yer qobigʻidagi harakatlar natijasida paydo boʻlgan yoriqlarni yuzaki suvning erituvchi taʼsiri kengaytirganini koʻrsatadi.

Hasadéklar, teshik, gʻorilar eski katta ohak gʻoyasi EK‑i devorida mavjud. Bu joylarda avvalroq chuqurroq poʻshona harakati boʻlgan joylarda suv korroziya ishini koʻrsatadi. Uzsoki koʻcha 7‑sonli uy ustida 3 ta katta teshik eʼtiborni oʻziga tortadi. Ulardan biri DNy‑ga olib boradi. K‑i tosh devorida tomir tosh toʻplami koʻrinadi, uning ustida taxminan 5 m balandlikda, 0,6–0,8 m kenglikda suv olish kirish joyi qora rangda joylashgan. Bu yerda va yaqin atrofdagi joylarda ehtiyotkorlik bilan qazib, bu yerda katta teshiklar yoki gʻora mavjudligini tasdiqlash kerak boʻladi. Koʻp, gʻorali loyli qoldiq yoʻldan toʻsadi.