Fenyves Pothole

Fenyves-zsomboly Aggteleki Milliy Park hududida joylashgan bir gʻor. Gʻor Aggteleki-karszt va Slovak-karsztning boshqa gʻorlari bilan birga 1995‑yildan dunyo merosi qismidir.

Tavsifi

Past togʻ tekisligida, Vecsem-bükk choʻqqasidan 1935 metr masofada, qatʼiy himoyalangan hududda, Szabó-pallagon joylashgan ovchi uyidan shimoli‑gʻarbga, taxminan 80 metr atrofida, fenyvesda, töbörning shimoli‑sharqiy tomonida ochiladi. Eski tavsiflarga koʻra, bir yovvoyi hayvonlar himoya toʻsiq ichida, ammo hozirda toʻsiqni kesib oʻtish shart emas. Gʻorning joyini baʼzi turist xaritalari gʻor nomi bilan belgilab koʻrsatadi. Qoplamasiz gʻorning kirish joyi katta oʻlchamda va tabiiy ravishda ochiq. Zsomboly oʻrtadagi trias wettersteini ohaktoshida paydo boʻlgan. Gʻorning gorizontal yoyilishi 15 metr. Unda kam miqdorda stalaktit mavjud va ulardan koʻplari endi oʻsmaydi. Faqat ruxsat bilan va arqon texnikasidan foydalanib tashrif buyurish mumkin. Kirish uchun 20 metr arqon, bir burama tutqich va arqon himoyachisi kerak.

Atrofida qishloq atirguli, katta vodiy yulduzi, berki aggófű, quyon salatasi, togʻ shox, paʼva quyruqli salamondam, qardosh qush yostiqchalari, qizil jigarrang ayiq oʻti, ibora ayiq oʻti, soch oʻti va boʻri boʻri yirtqichlari yashaydi, gʻorda esa yarimqushlar uchraydi.

Gʻor adabiyotda Csont-barlang (Vlk 2019), Fenyves pot (Kósa 1968–1971), Fenyves-réti-zsomboly (Hazslinszky 1981), Fenyves zsomboly (Balázs 1957), Jeskyně kostí (Vlk 2019), S-5 (Kósa 1992), Svetlá (Vlk 2019), Sz/5 (Kósa 1964) va SZ/5 (Kósa 1964) nomlari va belgilar bilan ham uchraydi. 1965‑yilda adabiyotda birinchi marta Fenyves-zsomboly deb nomlangan.

Tadqiqot tarixi

Gʻorni birinchi boʻlib ehtimol Bekey Imre Gáborék 1911‑yilgi past togʻ gʻor tadqiqot ekspeditsiyasi davrida oʻrganib chiqqan. 1927‑yilda Kessler Hubert va hamkasblari gʻorga kirib xaritalashgan. Xarita va Eugenio Boegan tomonidan yozilgan bir necha satrlik gʻor tavsifi 1929‑yildagi Le Grotte dʼItalia nomli trias jurnali 3‑sonida chop etilgan. Balázs Dénes tomonidan tuzilgan, 1957‑yilda yozilgan qoʻlyozmaga koʻra, gʻor 3–4 m diametrli, 15 m chuqur vertikal quduq va yana bir 15 m, taxminan 45° qiyalikdagi quduqdan iborat. Ikkinchisi bir tosh toʻplami bilan toʻldirilgan xonada yakunlanadi. Gʻorning umumiy chuqurligi 22 m, uzunligi esa 35 m. Deyishicha, gʻorda qadimda betyarlar yashagan. Gʻor toʻldirila boshladi, yogʻoch kesuvchilar koʻp daraxtni yerga yiqitgan, shuning uchun gʻorni oʻrganish juda qiyin boʻlgan.

1963‑yilda Vörös Meteor Barlangkutató Csoport a Szabó‑pallagon joylashgan ovchi uyiga nisbatan aniq oʻlchab, gʻorning kirish joyini belgiladi. Oʻlchashga koʻra, ovchi uyidan 330° 50ʼ yoʻnalishda, 157 m masofada gʻor kirish joyi ochiladi. Karszt‑ va Barlangkutatási Tájékoztató 1964‑yil 5‑6‑sonlarida nashr etilgan, Kósa Attila tomonidan yozilgan tadqiqotda, Fenyves‑zsomboly 22 m chuqurlikda ekanligi koʻrsatilgan. Tadqiqotda chiqqan xarita chizigʻida gʻorning geografik joylashuvi koʻrsatilgan. Karszt‑ va Barlangkutatási Tájékoztató 1965‑yil 5‑6‑sonlarida nashr etilgan, Rónai Miklós tomonidan yozilgan tadqiqotga koʻra, Kessler Hubert va hamkasblari 1934‑yilda gʻorni oʻrganib, oʻlchashgan, lekin Balázs Dénes 1937‑yilda deb hisoblaydi. 1967‑yil aprel oyida Frojimovics Péter, Haász Éva va Kósa Attila gʻorni oʻlchashdi, keyin Kósa Attila oʻlchash natijalari asosida gʻorning asosiy reja xaritasini va ikki uzunlik kesimi xaritasini tuzdi. Xaritalarga koʻra, zsomboly 19,6 m chuqurlikda. Karszt‑ va Barlangkutatás 1968‑1971‑yillar jildida nashr etilgan, Kósa Attila tomonidan yozilgan, ingliz tilidagi tadqiqotda gʻorning kirish joyi koʻrsatilgan bir foto joylashtirilgan.

1972‑yil va 1973‑yilda Tektonik Barlangkutató Csoport barlogda izlanish ishlarini olib bordi. Karszt va Barlang 1972‑yil 1‑2‑félévi jurnali uchun Schőnviszky László Turista Közlöny 1914‑yil nashrida chiqqan hisobot asosida bir maqola yozdi. Nashrga koʻra 1911‑yilgi ekspeditsiya davomida ekspeditsiya aʼzolari Gedeon Aladár vakilini ham qamrovga olib, 30 m‑lik barlogga xavfsizlik bilan olib kirishdi. 1975‑yilda Tihanyi Péter yosh holosen tarqalgan suyak qoldiqlarini zsombolidan yigʻdi. Bertalan Károly tomonidan yozilgan, 1976‑yilda yakunlangan qoʻlyozmada Bódvaszilason, Alsó‑tepadagi Fenyves‑zsombol (Sz/5) haqida soʻz bor. Szabó‑pallaga joylashgan ovchi uyidan ENy‑ga (330° 50′‑ga), 157 m‑ga, 505 m tszf balandlikda 20 m uzunlikda va 22 m chuqurlikda barlog joylashgan. Qoʻlyozmaning barlogni tasvirlaydigan qismi 3 adabiy asar asosida yozilgan. 1976‑yilgi MKBT Hisobotida chop etilgan va Jánossy Dénes tomonidan yozilgan hisobotda 1976‑yilda Aggteleki‑karsztdagi Fenyves zsombolidan (Tihanyi Péter) arxeologik tarqalgan qoldiq topilgani aytilgan.

Az 1976. évi MKBT Beszámolóban kiadott, Kordos László által írt jelentésben arról van szó, hogy a Szabó-pallag melletti Fenyves-zsomboly alját kitöltő kőtörmelékben sok csont van, amelyből először Tihanyi Péter gyűjtött 1975-ben. A bejelentés alapján, 1976-ban Kordos László új mintákat vett a kitöltésből, amelyek helyileg azonosak az előző gyűjtésekkel. Az 1976-ban gyűjtött mintákból Kordos László fiatal holocén szórvány csontleleteket határozott meg. Az 1976-os minták leletegyüttese a következő fajokból áll: Rana, ásóbéka, kígyó, közönséges lábatlangyík, madár, vakond, denevér, Plecotus, nagy pele, erdei egér, pirókegér, közönséges kószapocok, erdei pocok, mezei pocok, kutyaféle, menyétféle és csigák. A lelőhely (feltáró barlangkutatás esetén) őslénytani szempontból a Nagy-oldali-zsombolyhoz hasonló jelentőségű lehet.