Szabó-pallag Pothole

Szabó-pallagi-zsomboly Vengriya Respublikasining maxsus himoyalangan gʻorlaridan biri. Aggteleki Milliy Park hududida joylashgan. Vengriyaning 14‑inchi eng chuqur, Aggteleki‑karsztning ikkinchi eng chuqur gʻori. (Eng chuquri Vecsembükki‑zsomboly.) Szabó-pallagi-zsombolyni koʻpincha Baglyok szakadéka nomi bilan ham atashadi. Gʻor Aggteleki‑karszt va Slovak‑karsztning boshqa gʻorlari bilan birga 1995‑yildan dunyo merosi qismidir. Bódvaszilas maxsus himoyalangan sakkizta gʻoridan biri. Vecsembükki‑zsomboly va Almási‑zsombolydan tashqari eng mashhur zsomboly Alsó‑togʻda joylashgan.

Tavsifi

Alsó‑togʻda, Szilasi‑fennsíkoʻda joylashgan. Milliy Koʻk Yoʻl (Országos Kéktúra) koʻk chiziqli sayohat yoʻli boʻylab ham erishish mumkin. Szabó‑pallagda joylashgan ovchi uyidan taxminan 300 metr sharqga, katta va tekis togʻ boʻyi (töbör) yonida katta oʻlchamli kirish joyi bor. Gʻordan shimolga, birinchi togʻ boʻyi ichida Játék‑gʻori joylashgan, u gʻordan 105 metr masofada joylashgan.

Kirishni bir tosh qoya ikki qismga boʻladi. Gʻorga, barcha zsomboly turidagi gʻorlarga xos boʻlgani kabi, vertikal yoʻllar xos. Bu Alsó‑togʻdagi eng murakkab akna‑gʻor. Trias davri kreta (mészkő)da parallel yoriqlar boʻylab shakllangan. Uning paydo boʻlishida tektonik tayyorgarlik muhim rol oʻynagan. Besh metrdan katta diametrga ega boʻlgan gigant aknalari juda yaqin, Kirish‑akna ham sathga yetadi. Yoʻllari juda kengaygan.

Gömbüstök, borsókövek va turli rangli va shakldagi tomir toshlar, masalan bir necha kvadrat metrli oqimlar, osma tomir toshlar, heliktitlar va tomir bayroqlar koʻrinadi. Eng mashhur shakli Mozdony boʻlib, bu katta oʻlchamli egilgan tomir boʻlib, unga yosh choʻkma tomir toshlar oʻsgan. Qamrab olinmagan, lekin Aggteleki Milliy Bogʻ Idorasi ruxsati kerak koʻrish uchun. Sayohat qilish uchun arqon texnikasi asboblari qoʻllanilishi kerak va ichida harakatlanish uchun yaxshi jismoniy holat muhim. Arqon texnikasi nuqtai nazaridan bu ichki sayohat qilinishi eng qiyin mahalliy gʻor.

60 metr chuqurlikdagi Bejárati-akna pastki togʻ zsomboli kirish gʻorlarining chuqurlik tartibiga koʻra uchinchi eng chuqur kirish gʻori. Zsombol ichida joylashgan Drúz-akna, sakkiz metr chuqurlikdan 110 metr chuqurlikka davom etadi, yaʼni 102 metr chuqur, Vengriyaning deyarli eng chuqur uzluksiz gʻori hisoblanadi, lekin 45 metrda joylashgan Erkély nomli katta balandlik yuqori va pastki qismini bir oz ajratib turadi. Drúz-akna shuningdek, unga olib boruvchi yoʻllardan pastga va yuqoriga ham chiqish mumkin boʻlgani uchun, uni bir turdagi konus deb ham atash mumkin. Drúz-akna va Drúz-konus Lukács László taxallusi asosida nomlangan.

Aggteleki-karsztning sakkizinchi eng uzun gʻori, Baradla-gʻori, Béke-gʻori, Szabadság-gʻori, Vass Imre-gʻori, Meteor-gʻori, Kossuth-gʻori va Danca-gʻori keyin. Bódvaszilasda qatʼiy himoyalangan 8 gʻordan biri, qolgan 7 esa Almási-zsomboly, Frank-gʻori, Kopaszgally‑tomoni 2‑sonli suv tortish gʻori, Kopasz‑vigász‑gʻori, Meteor-gʻori, Széki‑zsombol va Vecsembükki‑zsombol.

Bolang adabiyotida 21 (Kósa 1992), Baglyok-szakadéka (Kósa 1964), Baglyok Szakadéka (Kósa 1968), Baglyok szakadéka (Horváth, Máté 1975), Baglyok szakadéka-zsomboly (Kósa 1992), S-2 (Kósa 1992), Sz/4 (Kósa 1964), SZ/4 (Kósa 1964), Szabópallag (Jakucs 1957), Szabópallagi-zsomboly (Rónai 1965), Szabó-Pallagi-zsomboly (Bertalan, Schőnviszky 1973–1974), Szabó pallagi zsomboly (Strömpl 1922–1925), Szabó-pallag Shaft (Kordos 1977) va Szabó-parlagi zsomboly (Balázs 1958) nomlari va belgilarida ham uchraydi. 1912‑yilda birinchi marta Szabó-pallagi-zsombolynak nomi bilan bolang adabiyotida, Strömpl Gábor tadqiqotida keltirilgan. Baglyok szakadéka nomini mahalliylar unga bergan.

Tadqiqot tarixi

Bolang birinchi yozma eslatmasi Scholtz Pál Kornél 1911‑yilgi kundaligida oʻqiladi. 1911‑yilda bolangni oʻrganishga harakat qilindi, lekin mos texnik vositalar yetishmasligi sababli muvaffaqiyatsiz boʻldi. Shunda oʻlchov bilan chuqurligi aniqlanib, 62 m chuqur deb belgilandi. 1911‑yil yozida Strömpl Gábor ham bolangga tashrif buyurdi va 1912‑yildagi nashrida uning ikki kirishli ekanligini yozdi. 1927‑yilda Budapesti Universiteti Turistlar Uyushmasining toʻrt aʼzosi – Kessler Hubert, Beliczay András, Frank János va Kiss Gyula – kirish qumbogʻiga tushishga muvaffaq boʻlishdi. Kessler Hubert kirishni boshqardi. 63 m chuqurlikka yetishdi va qoʻshimcha yoʻllarni kashf etish imkoniyati yoʻqligini koʻrishdi.

Eugenio Boagan 1929‑yilda chop etgan tadqiqotida bolangning uzunlik kesimi xaritasi va asosiy reja xaritasi nashr etildi. 1957‑yilda Beliczai István, Szikra László va Veres Sándor kirish qumbogʻining tubini yetishga harakat qilishdi, lekin bu faqat Beliczai Istvánga muvaffaq boʻldi. Shu paytda kender iplari va qiyin joyning shoʻngʻishi tufayli deyarli baxtsiz hodisa sodir boʻldi.

1961‑yilda Vörös Meteor TE barlang tadqiqotchilari aljaning bir tor torli yoriqni portlash bilan kengaytirib, chuqurligini 12 m ga oshirdilar. Shunda Alsó‑hegyning toʻrtinchi eng chuqur gʻori 76 m chuqurlik bilan boʻldi. 1963‑yilda Vörös Meteor Barlangkutató Csoport aʼzolari Szabó‑pallagi ovchi uyiga nisbatan aniq oʻlchab, kirish joyini belgiladilar. Oʻlchash boʻyicha ovchi uyidan 310 m masofada, 238° 00ʼ yoʻnalishda kirish joyi joylashgan. 1964‑yil yozida Vörös Meteor TE aʼzolari gʻorning xaritasini tuzdilar, lekin bu xaritada gʻorning tor joyi ostidagi qism koʻrsatilmagan. Kósa Attila 1964‑yilgi Karszt‑ és Barlangkutatási Tájékoztatóda “A zsombolyképződés kérdéseiről” nomli tadqiqotida bir necha marta tilga olgan. Bir marta Sz/4 belgisi, chiqqan joy xaritasida SZ/4 deb belgilangan va 86 metr chuqur deb yozilgan. 1966‑yilgi Karszt és Barlang 2‑chi yarim yillik sonida chiqqan yigʻindiga koʻra, 76 metr chuqurlik bilan bu Alsó‑hegyning Vengriyada joylashgan uchinchi eng chuqur zsomboli boʻlib, 60 metr chuqurlikdagi birinchi gʻor teshigi esa ikkinchi eng chuqur uzluksiz gʻor teshigi boʻlgan. 1968‑yilda gʻorning birinchi toʻliq xaritasi tuzildi. Xarita tuzishni Kósa Attila boshqargan.