Gazi Süleyman Paşa Mosque

Gazi Süleyman Paşa Camii yoki Kichik Ayasofya, Kırklareli viloyatining Vize tumanida joylashgan bir masjid. Rim imperatori I. Justinianus davrida 6‑inchi asrda bazilika uslubida cherkov sifatida qurilgan, 15‑inchi asrda Vize aniq ravishda Usmoniy hukmronligiga oʻtganidan keyin masjidga aylantirilgani taxmin qilinadi. Masjidning tuzilishi Ayasofya va Aya İrini ga oʻxshash deb hisoblanadi. Masjid 2007‑yilda Vakıflar Bosh boshqarmasi tomonidan restavratsiya qilingan.

Tarixi

Rim imperatori I. Justinianus davrida 6‑inchi asrda qurilganligi qabul qilinsa ham, 9‑10‑inchi asrlarda yoki 12‑13‑inchi asrlardagi Erta Paleologos davrida qurilganiga oid fikrlar ham mavjud. Ortodoks cherkovi sifatida qurilgan Kichik Ayasofya 1205‑yilda Vizedagi lotin hukmronligida qanday foydalanilgani maʼlum emas.

Usmoniy davlatining Vize qalʼasini zabt etganidan keyin bino masjidga aylantirildi. Bino nomini olgan Süleyman Paşa kimligi haqida turli fikrlar mavjud. Bir daʼvoga koʻra masjid, Orhan Gaziyning oʻgʻli Süleyman Paşa nomini olgan, ammo Süleyman Paşa Vize zabt etilishidan oldin vafot etganligi sababli bu nomlanish uning yodgorligi sifatida qilingan boʻlishi kerak. Bino Edirne va Ferecikda qurilgan masjidlar bilan tanilgan Rumeli Beylerbeyi Hadım Süleyman Paşa yoki Mihaloğullardan Gazi Mihalning nevarasi Süleyman Paşa tomonidan masjidga aylantirilgani ham daʼvolar orasida. Evliye Çelebi esa binoning Fatih Sultan Mehmed tomonidan Istanbulni zabt etganidan keyin masjidga oʻzgartirilgani va Fatih Camii deb atalgani haqida bayon etadi. Usmoniy arxiv hujjatlarida masjid vakfida tilga olingan shaxs Orhan Beyning oʻgʻli

Süleyman Paşa ekanligi aniq tushunilmoqda.

Restavratsiyalar

Usmoniy davrida nomaʼlum bir sanada binoning shimoliy fasadi toʻliq va gumbazi yarim qismi qayta qurilgan. Binoning gʻarb qismidagi galereyaning usti yogʻoch tom bilan qoplangan, janub‑gʻarb burchagiga tosh minaret qurilgan va 19‑inchi asrda binoga yogʻoch mahfil qoʻshilgan. Masjid atrofida joylashgan koʻp sonli qabriya toshlari, binoning atrofida oʻtmishda katta bir hazira boʻlganini koʻrsatadi.

Osmaniy davri

Binoning Sultan Abdülmecid davrida Tanzimat Farmoni eʼlonidan oldin 1839 yilda taʼmiriga kirishilganligi, 1848 yilda esa taʼmir qilinganligi maʼlum. II. Abdülhamid davrida esa may 1900‑da padishohning iradasi bilan boshlangan keng qamrovli taʼmirlash jarayoni taxminan 2‑3 yil davom etganligi va eng kech 1903 yili noyabr oyida yakunlanib, Vizeʼda oʻtkazilgan rasmiy marosim bilan ochilgani aytilmoqda.

Binoning minareysi 1912 yilda Birinchi Balkan urushi davrida Bolgariya armiyasi tomonidan buzilgan.

Cumhuriyat davri

1952‑1953 yillarda Vakıflar hududi boshqarmasi tomonidan tiklanishi rejalashtirilgan, ammo bu reja amalga oshirilmagan va keyingi yillarda masjid jamoasini yoʻqotib, tashlab ketilgan. 1979 yilda Edirne Vakıflar hududi boshqarmasi tomonidan boshlangan ishlar 1983 yilda moliyaviy qiyinchiliklar sababli yarim qoldirilgan. Ushbu ishlar davomida qilingan aralashuvlar muhim arkeologik maʼlumotlarning yoʻqolishiga olib kelgani ham aytilgan. Shuningdek, bu ishlar paytida hududda eski tarixli bir cherkovga tegishli deb hisoblangan yarim doira shaklidagi gʻisht apsis qoldigʻiga erishilgan. 1995 yilda Trakya universitetidan Özkan Ertuğrul tomonidan arxitektura aniqlash va tozalash ishlari olib borilgan. Narteks boʻlimining tozaligi vaqtida duo qilayotgan bir figura tasviri boʻlgan yaxshi saqlangan holatdagi freskalar topilgan, ammo bu freskalar hozirgi kungacha yetib kelmagan.

2000‑yillarda binoda katta miqyosli taʼmir va restavratsiya loyihasi amalga oshirilgan, minareysi qayta qurilgan va hozirda ibodatga ochiq holga keltirilgan. Ushbu ishlar davomida binoda muhim oʻzgartirishlar kiritilgani, mavjud arkeologik maʼlumotlar yoʻqolganligi, halok boʻlgan narteks tonozining yıktirilib qayta qurilgani, binoning gʻarb tomonida toʻplanib qolgan tuproq qazilganda oʻtmishda aniqlangan 18 ta qabri, arxitektura boʻlaklari va devor qoldiqlari yoʻq qilinishi haqida tanqidi fikrlar bildirilgan.