Sofiya ibodatxonasi
Sofiya ibodatxonasi, Ayo Sofiya (Avliyo Sofiya) ibodatxonasi (turkcha: Ayasofya; qadimgi yunoncha: Ἁγία Σοφία; lotincha: Sancta Sapientia), rasman Ayasofya masjidi (turkcha: Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi) — Turkiyaning Istanbul shahrida joylashgan yirik madaniy, tarixiy masjid va sobiq cherkov.
Sharqiy Rim imperiyasi tomonidan bu yerga ketma-ket qurilgan uchta cherkov binosining oxirgisi hisoblanadi. Masjid milodiy 537-yilda qurib bitkazilgan. Ushbu bino eramizning 360-1453 yillarigacha yunon pravoslav cherkovi boʻlgan. Toʻrtinchi salib yurishi va 1261-yillar oʻrtasida Lotin katolik cherkovi sifatida foydalanilgan. 1453-yilda Konstantinopol qulagandan soʻng 1935-yilgacha masjid boʻlib xizmat qilgan, shundan soʻng muzeyga aylangan. 2020-yilda unga yana masjid maqomi berildi.
Hozirgi inshoot Vizantiya imperatori Yustinian I tomonidan 532-537-yillarda Vizantiya imperiyasi uchun Konstantinopol xristian cherkovi sifatida qurilgan. Bino yunon geometriyachilari Miletlik Isidor va Tralleslik Anthemius tomonidan loyihalashtirilgan. U rasmiy ravishda Xudoning Muqaddas Hikmat cherkovi deb atalgan (yunoncha: Ναὸς τῆς Ἁγίας τοῦ Θεοῦ Σοφίας). Bino Vizantiya arxitekturasining timsoli sanaladi. Keyingi davr Vizantiya meʼmorchiligidan boshlab, Ayasofya paradigmatik pravoslav cherkoviga aylandi va uning meʼmoriy uslubi ming yil oʻtgach Usmonlilar tomonidan taqlid qilindi. U „ xristian olamida oʻziga xos mavqega ega“ va Vizantiya va Sharqiy pravoslav sivilizatsiyasining meʼmoriy hamda madaniy belgisi sifatida tasvirlangan.
Tarixi
Birinchi cherkov Buyuk Cherkov (lotincha: Magna Ecclesia; qadimgi yunoncha: Μεγάλη Ἐκκλησία) nomi bilan tanilgan. Chunki shahardagi zamonaviy cherkovlarning oʻlchamlari bilan solishtirganda uning kattaligi birinchi oʻrinda turadi. V asrdagi cherkov tarixchisi Konstantinopol Sokratining maʼlumotlariga koʻra, imperator Konstantiy Irene deb nomlangan cherkov kengaytirilib, obodonlashtirildi. 7 yoki VIII asrlardagi anʼanaga koʻra, bino Konstantsiyning otasi Buyuk Konstantin tomonidan qurilgan (h. 306–337). Miletlik Gesychius Konstantin Ayasofiyani yogʻoch tom bilan qurdirganini va bu joydan 427 ta (asosan butparast) haykallarni olib tashlaganini yozgan.
Yaqin atrofdagi Aya Irina („Muqaddas Tinchlik“) cherkovi avvalroq qurib bitkazilgan, Buyuk cherkov qurib boʻlinmaguncha sobor sifatida xizmat qilgan. Aya Irinadan tashqari, shahar markazida IV asr oxirigacha boʻlgan yirik cherkovlar haqida hech qanday maʼlumot yoʻq. Rowland Mainstonning taʼkidlashicha, IV asrda cherkovga hali Ayasofiya deb nom berilmagan edi. Uning „Buyuk cherkov“ nomi boshqa Konstantinopolitan cherkovlariga qaraganda kattaroq ekanligini bildiradi.
Ken Dark va Yan Kostenecning fikriga koʻra, IV asr bazilikasining yana bir qoldigʻi Yustinian cherkovining gʻarbiy tomonidagi joylashgan boʻlishi mumkin. Devorning yuqori qismi V asrga oid tamgʻalari bilan muhrlangan gʻishtdan qurilgan, pastki qismi esa IV asrga xos gʻishtdan qurilgan. Bu devor, Konstantin va Teodosiya Buyuk cherkovlarining gʻarbiy qismidagi propylaeumning bir qismi boʻlgan.
Qisqa ma’lumot
- Turi
- Masjid, muzey, Masjid, muzey, secularized church, secularized mosque, built structure, historic building, cherkov, minora, former cathedral
- Qurilgan
- 532-yil 23-fevral, 537-yil 27-dekabr, 360-yil 15-fevral, 415-yil 10-oktabr
- Ochilgan
- 537-yil
- Muhim voqea
- renovation, transformation
- Me’mor
- Isidore of Miletus, Anthemius of Tralles, Trdat the Architect, Xoʻja sinon
- Me’moriy uslub
- Byzantine architecture, Bazilika
- Material
- Gʻisht
- Balandligi
- 55 m
- Tarkibiy qismi
- Historic Areas of Istanbul
- Joylashgan hudud
- Marmara Region
- Nomi kimdan/nimadan
- Holy Wisdom
- Meros maqomi
- part of UNESCO World Heritage Site, cultural property requiring protection
Faktlar Wikidata’dan olingan.
Teglar
Yaqin joylar
.jpg%3Fwidth%3D640&w=3840&q=75)
Ko'p so'raladigan savollar
Ayasofiyaning ishlash vaqti qanday?
Ayasofiya odatda har kuni, taxminan soat 09:00 dan 19:30 gacha ochiq, lekin mavsumga qarab vaqt o'zgarishi mumkin. Juma kuni peshin namozi uchun taxminan 12:30–14:30 oralig'ida sayyohlar kirishi to'xtatiladi. Tashrifdan oldin rasmiy sayt orqali aniq vaqtni tekshirib ko'ring.
Ayasofiyaga kirish narxi qancha?
Chet ellik sayyohlar uchun yuqori qavatdagi mashhur mozaikalarni ko'rish narxi taxminan 25 yevro. Pastki qavat — ibodat qiladigan asosiy zal — barcha uchun bepul.
Ayasofiyaga qanday borish mumkin?
Ayasofiya Istanbulning Sultonahmad mavzesida joylashgan, T1 tramvay liniyasining Sultonahmad bekatidan atigi 3–4 daqiqalik piyoda yo'l.
Ayasofiyani ko'rish uchun qancha vaqt kerak bo'ladi?
Odatda ichkarida 60–90 daqiqa yetarli, xavfsizlik tekshiruvi va navbatni ham hisobga olgan holda. Internetdan oldindan chipta sotib olish navbatda turishni qisqartiradi.
Ayasofiya masjidmi yoki muzeymi?
Ikkalasi ham — qiziq tarixi bor: 537-yilda nasroniy sobor sifatida qurilgan, 1453-yilda masjidga aylantirilgan, 1934-yilda muzeyga aylantirilgan, 2020-yildan beri esa qaytadan faol masjid sifatida ishlaydi. Pastki qavat ibodat uchun ochiq, yuqori qavat esa sayyohlarga pullik.
Ayasofiyaga kirish bepulmi?
Qisman — pastki qavat, asosiy ibodat zali, hamma uchun bepul. Faqat mashhur mozaikalari bor yuqori qavat uchun chet ellik sayyohlardan taxminan 25 yevro olinadi.
Ayasofiyani ziyorat qilish uchun eng yaxshi vaqt qachon?
Ertalab ochilishi bilanoq yoki kechqurun — navbat eng qisqa shu paytlarda bo'ladi. Juma kuni peshin atrofida sayyohlar bo'limi namoz uchun yopiladi, dam olish kunlari esa odatda ish kunlariga qaraganda gavjumroq.
Ayasofiyaga qanday kiyinib borish kerak?
Yelka va tizzalar yopiq bo'lishi kerak, ayollar uchun esa ro'mol kerak — agar o'zingiz olib bormasangiz, kirish oldida odatda ro'mol topiladi.
Ayasofiya yoki Sultonahmad masjidi — qaysi birini ko'rish kerak?
Imkon bo'lsa, ikkalasini ham — ular bir maydonning ikki tomonida tik turadi. Sultonahmad masjidiga kirish bepul, Ayasofiyaning yuqori qavati esa pullik — ikkalasini ko'rish Istanbulning Vizantiya va Usmonli qatlamlarini to'liqroq tushunishga yordam beradi.
Ayasofiyaga borishga arziydimi?
Ko'pchilik uchun — ha. Kamdan-kam bino sobor, masjid, muzey va yana masjid bo'lib o'zgargan, ichkarisining kattaligi va mozaikalari esa deyarli tengsiz.
Manbalar
Ushbu sahifadagi matn quyidagi maqoladan olingan: Sofiya ibodatxonasi (uz.wikipedia.org), 21-may, 2026 holatiga ko‘ra
Matn CC BY-SA 4.0 litsenziyasi ostida tarqatiladi.