Xattusa
Xattusa, Xattusas yoki Xattush (xet tilida 𒌷𒄩𒀜𒌅𒊭, Ḫa-at-tu-ša; turkcha: Hattuşaş, Xattushash) — qadimgi Xett podsholigi poytxati. Hozir Anqaradan 145 km sharqda, Qizilirmak daryosi bo'yidagi Bogazkala qishlog'i yaqinida joylashgan. Shahar vayronalari 1834-yilda aniqlangan bo'lib, 1906-yildan beri qazilma ishlari olib borilmoqda. 1986-yilda Xattusa shahar xarobalari UNESCO Butunjahon yodgorliklari ro'yxatiga kiritilgan.
Joylashuvi va landshafti
Xattusa shahri Markaziy Anatoliyaning shimoliy qismida, hozirgi Anqara shahridan 150 km sharqdagi Bogazkala qishlog'i yaqinida joylashgan. Bugungi kunda mazkur hudud ancha qattiq iqlimga ega bo'lgan, issiq tog'li hudud bo'lsada, Antik davrda hududda suv tegirmonlari mavjud bo'lganligi aniqlangan. Hozir hududda qishlar uzoq va sovuq, yoz oylari esa nisbatan qisqa, lekin issiq. Hudud o'simlik olami o'ta tanqis bo'lib, deyarli daraxtlar mavjud emas, o'ta notekis tog' landshaftini tashkil qiladi. Hududning suv sathidan balandligi — 1050 metr. Shunga qaramasdan, tuproq ancha unumdor. Xattusada yettita ichimlik suvi manbasi mavjud. Baland tepaliklar va sun'iy istehkom vositalari, shuningdek, sharq va shimoldagi qoyalar shaharni ishg'ol qilishning deyarli imkonsizligini ta'minlagan.
Bogazkala atrofidagi xarobalar jami 160 gektar maydonni egallagan bo'lib, ularni bir necha qismga ajratish mumkin. Markazda ikki qoya mavjud bo'lib, ular Buyukkale (Büyükkale) deb atalgan, ulardan 500 m shimolda ukan qoya bo'lib, u Buyukkaya (Büyükkaya) deb atalgan. Buyukkaledan sharqdagi nisbatan tekis hudud "Quyi shahar" deb nomlanib, bu Xattusaning eng qadimgi qismi hisoblangan. Buyukkayedan janubda esa "Yuqori shahar" joylashgan bo'lib, unda shahar istehkomlarining o'zini ham uchratish mumkin. Shahar atrofida uch tepalik joylashgan bo'lib, shaharning janubiy chegarasi Xett imperiyasining so'nggi asrlari davomida qurilgan, mudofaa tepaligi sifatida xizmat qilgan Yerkapi tepaligi qoldiqlari bilan belgilanadi.
Xattusa Qizilirmak (xettcha nomi Marashantiya) daryosining sharqiy qismida — daryo vodiysi keskin burilgan joyda joylashgan. Qadimda shu yerdan markaziy Kappadokiyadan Qora dengizga o'tuvchi savdo yo'llari o'tgan. Qolaversa, poytaxt hisoblangan Xattusa imperiya janubida joylashgan Xett madaniyatining eng qadimgi markazlaridan ajratilgan bo'lib, u imperiyaning shimoliy chegaralariga yaqin joylashgan. Xett imperiyasining biroz o'sishi davrida chegaralar sharq va janubga tomon kengaygan. Shahar, shuningdek, Kasklar hujumiga ham uchragan.
Xattusaning vayron qilinishi
Mil. av. XII asr boshlarida Xattusa vayron qilingan va undan keyin qayta tiklanmagan. Arxeologik tadqiqotlarga ko'ra, Xattusa qa'qasi, undagi saroy va ibodatxonalar talangan va vayron qilingan, bu voqeadan keyin xettlar imperiyasining Galis daryo vodiysi bo'ylab joylashgan butun viloyati sahroga aylanadi. Misr fir'avni Ramses IIIning Medinet-Abu shahridan topilgan bitiklariga ko'ra, mazkur fir'avn hukmronligining sakkizinchi yilida Xattusaning "dengiz xalqari" ("shimoliy kelgindilar") tomonidan qo'lga olingani va vayron qilingani aytiladi. Bunda kelgindilar deganda shimoli-g'arbdan kelgan sharqiy mushkalar tushunilgan bo'lishi mumkin.
Xattusada qazishma ishlarini olib borgan nemis arxeologi Y. Zyeer fikricha, vayron bo'lish arafasida xettlar poytaxti bo'shab qolgan bo'lgan. Katta ehtimol bilan, shahar istiqomatchilari oldindan tayyorgarlik ko'rib, shaharni tashlab chiqish uchun hozirlanishgan, chunki shahar binolarida, jumladan, ibodatxonalar va turar joylarda kundalik asbob-anjomlar topilmagan, agar Xattusa egallanishi paytida unda aholi mavjud bo'lganda bunday anjomlar albatta topilishi kerak edi. Qolgan narsalar faqat mixxat yozuvli lavhalar, sopol muxrlar va "Katta ibodatxona" omborlaridan topilgan katta pifoslar, yoki xumlardir. Zyeer nazariyasiga ko'ra, xettlar podshosi Suppiluliuma II o'z hukmkonligining so'nggida Xattusadan mulklariga qo'shib, o'z saroyi, armiyasi va hunarmandlarini boshqa joyga ko'chirib olib ketgan, natijada shahar huvillab qolib, o'zining poytaxt maqomini yo'qotgan, undan keyin esa bosqinchilar tomonidan yoqib yuborilgan.
Qisqa ma’lumot
- Turi
- archaeological site
- Maydoni
- 261 gektar
- Tarkibiy qismi
- Hattusha: the Hittite Capital
- Joylashgan hudud
- Markaziy Anadolu mintaqasi
- Meros maqomi
- part of UNESCO World Heritage Site
Faktlar Wikidata’dan olingan.
Teglar
Yaqin joylar
%25202014-02-11%252014-31.jpg%3Fwidth%3D640&w=3840&q=75)
Ko'p so'raladigan savollar
Hattusaning ishlash vaqti qanday?
Hattusa odatda har kuni ochiq, qishda taxminan soat 08:00 dan 17:00 gacha, yozda esa kechroqgacha, ammo manbalar turlicha va rasmiy ish vaqti o'zgarishi mumkin. Tashrifdan oldin Bo'g'azqal'a sayt boshqarmasi yoki Turkiya Madaniyat va turizm vazirligi saytidan tekshirib ko'ring.
Hattusaga kirish narxi qancha?
Kirish narxi unchalik qimmat emas — Turkiyaning g'arbiy mashhur yodgorliklariga qaraganda ancha arzon, va bitta chipta yaqin atrofdagi Yazılıkaya ibodatxonasiga ham amal qiladi, u yerda qayta to'lash shart emas. Narxlar o'zgarib turadi, shuning uchun tashrifdan oldin joriy narxni tekshiring.
Hattusaga qanday borish mumkin?
Hattusa Chorum viloyatining Bo'g'azqal'a qishlog'ida joylashgan, Ankaradan taxminan 200–210 km sharqda. Jamoat transporti nochor: Ankaradan Sungurlu shahrigacha (taxminan 30 km narida) muntazam avtobuslar boradi, lekin Bo'g'azqal'agacha oxirgi masofada faqat vaqti-vaqti bilan dolmush (mikroavtobus) qatnaydi, shu sabab mustaqil sayohatchilarning ko'pchiligi Sungurludan taksiga o'tiradi, o'zi mashina haydaydi yoki Ankaradan kunlik turga qo'shiladi.
Hattusani ko'rish uchun qancha vaqt kerak bo'ladi?
Xarobalar katta tepalik maydonida yoyilgan, shuning uchun 2–4 soat vaqt rejalashtiring. Mashina (o'zingizniki, taksi yoki tur) asosiy darvozalar va ko'rinish nuqtalari orasida harakatlanishni osonlashtiradi; piyoda esa to'liq aylanma yo'l bir necha kilometrni tashkil qiladi, shuning uchun qulay poyabzal kiyib, suv olib boring.
Hattusa nimasi bilan mashhur?
Hattusa Hitit imperiyasining poytaxti bo'lgan — qadimgi Misr bilan raqobatlashgan Bronza davrining yirik qudratlaridan biri; ularning Qadesh jangidan keyin fir'avn II Ramses bilan tuzgan tinchlik shartnomasi ma'lum bo'lgan eng qadimgi xalqaro shartnomalardan biri hisoblanadi. Bu yerda topilgan minglab mixxat loy lavhalar tarixchilarga Hitit huquqi, diplomatiyasi va kundalik hayoti haqida batafsil ma'lumot berdi.
Hattusa yaqinidagi Yazılıkayaga ham borish kerakmi?
Ha — Hitit xudolari tasvirlangan ochiq osmon ostidagi qoya ibodatxonasi Yazılıkaya Hattusaning asosiy maydonidan atigi 2 km narida joylashgan va bir xil chipta bilan kiriladi, shuning uchun bu alohida sayohat emas, oson qo'shimcha to'xtov.
Hattusaga borish uchun eng yaxshi vaqt qachon?
Bahor (aprel–iyun) va kuz (sentyabr–oktyabr) ochiq tepalikda piyoda yurish uchun eng qulay haroratni beradi. Yozda issiq bo'lib ketishi mumkin, shu sabab erta boshlang; qish esa sovuq, ba'zan qorli bo'ladi va tashrif buyuruvchilar ancha kamayadi.
Hattusa yaqinida turar joy bormi?
Bo'g'azqal'a qishlog'ida bir nechta oddiy mehmonxona, mehmon uyi va pansionatlar bor, yuqori mavsumda oldindan band qilish maqsadga muvofiq. Ko'proq xizmatlarni xohlaydigan sayohatchilar odatda Chorum shahrida joylashib, Hattusaga kunlik safar sifatida boradi.
Hattusa sayyohlar gavjum joyimi?
Yo'q — Turkiyaning Efes kabi mashhur g'arbiy yodgorliklariga qaraganda Hattusada tashrif buyuruvchilar ancha kam va sayyohlik infratuzilmasi cheklangan, bu esa tinchroq qadimiy joy izlayotgan sayohatchilar uchun uning jozibasining bir qismi.
Hattusaga borishga arziydimi?
Qadimgi tarixga qiziquvchilar uchun — ha, albatta. Bu YuNESKO Jahon merosi ob'ekti va qazib ochilgan eng muhim Bronza davri poytaxtlaridan biri, garchi u Turkiyaning yaxshi transport bilan ta'minlangan xarobalariga qaraganda borish uchun ko'proq harakat talab qilsa ham.
Manbalar
Ushbu sahifadagi matn quyidagi maqoladan olingan: Xattusa (uz.wikipedia.org), 11-iyul, 2026 holatiga ko‘ra
Matn CC BY-SA 4.0 litsenziyasi ostida tarqatiladi.