Havuz-Aslantaş

Havuz-Aslantaş (Havuz Köy), Sivasning Kangal tumani Havuz qishlogʻi chegaralari ichida joylashgan Geç-Hitit davri joylashuvi.

Demir asrida zich bir joylashuv koʻrinishi kuzatilgan Karaseki tekisligida, platoni ichiga tomon choʻzilgan, eroziya natijasida hosil boʻlgan bir chuqurning chetida joylashgan. 1928‑yilda “Havuz Aslanı” nomi bilan atalgan, bazalt materialidan yasalgan katta bir aslan haykali topilishi bilan mashhur.

Joylashuvi

Sivasdan Malatyaʼga boruvchi yoʻl boʻylab, Yağdonduran Boʻgʻining darhol ortidagi Kangal havzasida, Havuz qishlogʻidan 3,5 km masofada. Dengiz sathidan oʻrtacha balandligi 1650‑1700 m oraligʻida boʻlgan Karaseki platosining ichiga tomon choʻzilgan, eroziya natijasida hosil boʻlgan bir chuqurning chetida joylashgan. Taxminan 1,3 gektarlik uchburchak shaklidagi hududni egallaydi.

Tadqiqot tarixi

Karaseki birinchi marta 1928‑yilda Malatyaʼga safarida nemis arxeologi Hans Henning von der Osten eʼtiboriga tushgan. Von der Ostenning Karasekida qilgan eng muhim kashfiyoti, taxminan 1,60 m balandlikdagi darvoza aslanidir. Aslan, Anqaradagi Anadolu Madaniyatlari Muzeyida namoyish etilmoqda. Ekrem Akurgalga koʻra, darvoza aslanı Geç Hitit sanʼatining kech davriga (mil. avv. 8‑asr ikkinchi yarmi) taalluqlidir. Havuz-Aslantaş uzoq vaqt faqat bu darvoza aslanı bilan tanilgan. Aslan haykali mahalliy xotirada joy olgani sababli, hudud aholisi qadimiy joylashuv uchun “Aslantaş” nomini qoʻllagan.

Von der Ostenʼdan keyin taxminan 40 yil Karaseki yoki Havuz‑Aslantaşni markaziga olgan hech qanday tadqiqot amalga oshirilmagan. 1962‑yilda Rainer Michael Boehmer bilan Orthmann Havuz‑Aslantaşni ziyorat etdi va bu yerda joylashuvning bir krokisini tuzdi. 1963‑yilda esa bu joylashuvni italyan arxeologlari Pietro Meriggi, E. Pocarella bilan birga ziyorat etdi va uning haqida nisbatan keng maʼlumotlar beruvchi ilmiy nashrning birinchi qismini amalga oshirdi. Ushbu ishlar, joylashuvning temir davr ichida sanalanishi kerakligini koʻrsatdi. 1990‑yillarda arxeolog Ayşe Tuba Ökse bu yerga tashrif buyurib, avval temir davr materialining mavjudligini koʻrsatdi; keyingi nashrlarda bu yerda erta bronza davri, hellenistik‑rim, oʻrta asr va bronza davri materiallari borligi maʼlum qilingan.

Ushbu barcha tadqiqotlardan olingan maʼlumot, tadqiqotchilarga Karasekiʼda strategik rol oʻynagan mintaqaviy bir markaz topilishi kerakligini oʻylatdi.

Keç‑Hitit davri joylashuvi deb hisoblangan hududda 2022‑yilda Bursa Uludağ universitetidan Belgin Aksoy rahbarligida, Germaniyada joylashgan Münster universiteti hamkorligida ish boshlangan. Ushbu ish bilan, darvoza aslanining ham koʻrsatgan temir davridan boshqa davrlardagi hayot izlarini aniqlash maqsad qilingan.

Temir davrda zich joylashuv koʻrinishidagi, devorlar bilan oʻralgan joyda; yuqori va past qismdan iborat birer qalʼa va yamada qurilgan bir past shahar mavjudligi aniqlangan. Tadqiqotlar, joylashuvning yaxshi rejalashtirilgan bir mustahkamlik tizimining asosiy chiziqlari ochiq boʻldi.

Havuz aslanı

Havuz aslanı, mahalliy bazaltdan yasalgan deb hisoblangan, taxminan 1,60 metr oʻlchamdagi aslan haykali. Turgan aslanning old tomonini va oʻng yonini relief sifatida koʻrsatadi. mil. avv. 8‑asrning ikkinchi yarmiga sanaladi. 1928‑yilda Hans Henning von der Osten tomonidan topilgan. Umumiy tana nisbati va kubik bosh, anʼanaviy Hitit aslanlarida koʻrinadigan erta uslub xususiyatlarini namoyish etadi. Biroq yuz detallarida kech uslub davri aslanlarida koʻrinadigan Assur taʼsiri bor. Ekrem Akurgal, koʻzlarning ostidagi va burundagi palma shaklidagi egri chiziqlar hamda chap yelkadagi mushak stilizatsiyasi sababli bu darvoza aslanini “mil. avv. 8‑asrga sanalgan Assurlashtirilgan Keç Hitit aslanı” deb tavsiflagan. Ankara Anadolu Madaniyatlari Muzeyida namoyish etiladi.

Bino­lar

Taxminan 1,3 gektarlik uchburchak shaklidagi hududni egallagan Havuz Aslantaş, devorlar bilan oʻralgan. Gʻarb tomonida devorlarning kengligi 2,5 metrga yetadi. Shuningdek, bir-biridan taxminan 6,50‑dan 13 m gacha boʻlgan tartibsiz masofalarda, chiqib chiqqan toʻrtburchak rejalik oʻn ta minoraning mavjudligi aniqlangan. Shimol va sharq devorlari taxminan 80 metrga tushgan vertikal yamalar ustida joylashgan qalʼa kirishi, gʻarbdagi devorning shimol‑gʻarbiy uchida joylashgan edi. Yuqori qalʼa devorlari ichida qolgan hududda koʻp joyda devorlarga tutash qurilgan arxitektura qoldiqlari mavjud.

Havuz‑Aslantaşning mustahkamlangan boshqa hududi boʻlgan past qalʼaning maydoni, taxminan 3 gektarni tashkil etadi. Past qalʼa ichida ham turli bino­lar mavjud. Bu bino­lar 25 ga yaqin toʻrtburchak makondan iborat. Hajmi 300‑dan 800 m² gacha boʻlgan teras shaklidagi makonlar, devorlar bilan ajratilgan.

Yuqori va past qalʼa qoldiqlari ostidagi yamada taxminan uch gektar kenglikdagi hududda past shahar qurilgan. Bu yerda baʼzi arxitektura qoldiqlari va past qalʼadagidek devorlar bilan oʻralgan terasga oʻxshash toʻrtburchak hududlar mavjud.