Kuşaklı

Kuşaklı (shuningdek Šarišša, Kuşaklı‑Sarissa nomi bilan ham tanilgan) Turkiyada joylashgan arkeologik joy. Qadimgi Hitit davrida u Sarissa deb atalgan. U Sivas viloyatining Altınyayla tumanidagi Başören qishlogʻidan 4 km (2+1⁄2 mil) gʻarbda, Sivas shahridan 60 km (37+1⁄3 mil) janubda joylashgan.

Tarixi

Ikki Hitit shahri yuqori va past shahar qismlardan iborat edi. Yuqori shahar devor, minoralar va bir necha darvozalarga ega edi. Faqat kichik bir qismi yashash joylari qazib olingan. Uylar notekis rejalarga ega boʻlib, kichik koʻchalarga boʻlinib turardi. Shahar markazida, asosiy ibodatxonadan uzoq boʻlmagan joyda, ikki katta uy qazib topildi. Ushbu uylarning xususiyati markaziy zal va atrofida koʻplab kichik xonalar boʻlishidir. Bir uyda (uy A) 45 ta ritual matnli gil taxtalar topildi. Bu uy A ruhoniyning uyi boʻlishi mumkinligi taxmin qilinadi.

Shahar janubidan taxminan 5 km uzoqlikda koʻl joylashgan edi. Uning yonida ibodatxona binosi topildi. Hitit matnlarida qirol shahariga kelib, toʻgʻridan‑toʻgʻri Ob‑havo Xudosi Huwasistoneʼga borganligi aytiladi. Qazuvchilar bu ibodatxona va koʻlning aslida Huwasistoneʼ joyi boʻlib, maʼlum rituallar oʻtkazilgan boʻlishi mumkinligini oʻylashadi.

Keçik bronza davri

Sarissa mil. avv. 16‑asrda oʻrtacha oʻlchamli viloyat shahri sifatida, Kussara yaqinida asos solingan. Hattusaning yozuvchilar Sarissani Hatti «Yuqori yer» (Upper Land) roʻyxatiga kiritganlar.

«Shahar toʻrt burchagida darvozalar bor edi... bir shahar darvozasi Suriy‑Levant shaklida edi.»[1] 2004‑yilda jamoa shimoli‑gʻarbiy darvoza yaqinida havuz yoki barajni topdi — bu Anatoliya tarixidagi eng qadimgi barajdir. Darvoza yogʻochdan iborat boʻlib, dendrokronologiya yogʻoch 1530 mil. avv.da kesilganligini koʻrsatadi; ammo bu topilma ilmiy jurnallarda tasdiqlanmagan.

Mil. avv. 14-asrda, Sarissa Arnuwanda I davrida yuzaga kelgan tangliklar va isyonlar vaqtida talon-taroj qilindi. Keyinchalik, Samuha shahridan Tudhaliya III ostida Hatti tiklanishi davrida qayta qurildi.

Sarissaning asosiy xudosi Ob-havo Xudosi edi; u Hattusili III va Rameses II oʻrtasidagi shartnomada nomlanadi. Xudoning ibodati hozirgacha qazilgan eng katta Hatti ibodatxonasi hisoblanadi. U katta toshlardan qurilgan boʻlib, oʻrtasida taxminan 76 × 74 m oʻlchamdagi keng hovli bor. Ikkinchi ibodatxona shahar shimolida joylashgan edi. Uning ham katta hovli bor va oʻlchamlari taxminan 54 × 36 m. Bu ibodatxona shahar matnlarida zikr etilgan Anzili maʼbudi ibodatxonasi boʻlishi mumkin. Ushbu ibodatxonada hozirgacha nomaʼlum boʻlgan bir qirolning muhr izlari ham topildi.

Shimoli-gʻarbiy shahar darvozasi bir xonasida Mykenalik gilam idishining parchalari topildi. Mykenalik idishlar Hatti kontekstida juda kam uchraydi, ammo Oʻrta yer dengizi hududlarida juda keng tarqalgan. Muhr izlarida hozirgacha nomaʼlum boʻlgan Mizima nomli qirolning ismi topildi. U mahalliy hokim boʻlishi, qirol unvonini daʼvo qilishi mumkin.

Sarissa mil. avv. 1200 yilda boshqa Hatti shaharlar bilan birga talon-taroj qilindi. Uning joyi qayta egallandi va taʼmirlandi, lekin keyinchalik tark etildi.

Temir asr

Temir asrda, mil. avv. 7-asrda yon tomonida kichik qishloq mavjud edi, va keyinchalik mil. avv. 6-asrda bu yerda dumaloq qalʼa qurildi. Erta Rim davrida eng baland nuqtada bitta tumul (tosh koʻpigi) qabri qurildi. Toshdan qurilgan xonadon talon-taroj qilingan holda topildi, lekin unda 6 ta skelet qoldiqlari saqlangan edi.

Qazishmalar

Qaziluvlar Andreas Müller-Karpe rahbarligida davom etmoqda.

Qazilma ishlar 1992‑yilda boshlandi. Dirk Mielke 16‑inchi‑dan 13‑inchi asrga qadar miloddan avvalgi uchta “gʻisht gorizoni” va ikki xil xususiyatli Hitit binolar qatlamini aniqladi. Mielke yana birinchi, temir davri binolar qatlamini ham belgiladi.[2]

Ikkinchi qazilma kampaniyasida arxeologlar uning Hitit davri yozma yozuvlarini topdilar; bu toʻrtinchi, eng kichik va hozirgacha topilgan oxirgi katta arxiv Hitit tilida. 1997‑yilda Gernot Wilhelm xabar berdi: [3]

45 ta nashr etilgan tablet parchalarining katta qismi Akropolisning Gʻarbiy qismidagi A binosining janubiy xonasida topildi. Xonadagi kichik topilmalar va tabletlarning mazmuni xonaning ritual amallar bilan bogʻliq ekanligini koʻrsatadi. Topilmalar 2‑qatlamga (Imperatorlik davri) tegishli boʻlib, 13‑inchi asrning ikkinchi yarmida yuz bergan yongʻin natijasida yoʻqolgan. Bu yongʻinning taʼsiri tufayli, dastlab quruq holatda saqlangan tabletlar omon qolgan. Bir necha qoʻlda yozilgan tabletlarning mazmuni ritual amallar, yaʼni kult va bashoratga oid. Eng koʻp “orakul protokollari” – lot va qush orakulari, kamroq “kult inventarlari” – ritual bayramlar, ibodat buyumlari va kultik taʼminot bilan bogʻliq. Ikki tablet “bayram ritualari” toifasiga kiradi va Shoʻrišša (Šarešša) shahrida qirol tomonidan bahor bayrami nishonlanishini tasvirlaydi.