Hisarlik Hill

Troy yoki Ilion hozirgi kunning Turkiyaning Çanakkale shahrida joylashgan qadimiy shahar edi. U yunon mifologiyasidagi Troya urushi voqeasi joyi sifatida eng mashhur. Zamonaviy arkeologik joy, Hisarlık nomi bilan ham tanilgan, sayyohlar uchun ochiq va 1998 yilda UNESCO Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Troy 4000 yillik joylashuvi davomida takroran vayron boʻlib, qayta qurilgan. Natijada, saytda toʻqqizta arkeologik qatlam aniqlangan, har biri oldingi qoldiqlarga qurilgan shaharni ifodalaydi. Arkeologlar bu qatlamlarni lotin raqamlari bilan belgilashadi, Troy I eng qadimgi, Troy IX esa eng soʻnggi hisoblanadi.

Troy taxminan 3600 mil. avv. da birinchi marta joylashgan va 3000 mil. avv. atrofida kichik qalʼa shahriga aylangan (Troy I). Erta qatlamlar orasida Troy II boyligi va ulkan arxitekturasi bilan ajralib turadi. Kech bronza davrida Troy Wilusa deb atalgan va Xitt imperiyasining vasisi boʻlgan. Yakuniy qatlamlar (Troy VIII–IX) yunon va rim shaharlar boʻlib, ular mifologik anʼanalarga bogʻliq boʻlgani uchun sayyohlik obʼektlari va diniy markazlar sifatida xizmat qilgan.

Sayt 1871 yildan boshlab Frank Calvert va Heinrich Schliemann tomonidan qazilgan. Klassik shahar qoldiqlari ostida ular koʻplab erta davr joylashuvlarining qoldiqlarini topishdi. Ushbu qatlamlarning baʼzilari Troy haqidagi adabiy tasvirlarga oʻxshash boʻlib, baʼzi olimlar afsonalarning orqasida haqiqatning bir tomoni borligini xulosa qilishadi. Keyingi qazishmalar boshqa tadqiqotchilar tomonidan amalga oshirilgan boʻlib, sayt haqidagi zamonaviy tushunchalarga qoʻshimcha maʼlumotlar kiritdi, ammo mif va haqiqat orasidagi aniq munosabat hali ham noaniq va shaharni yunonlar tomonidan bosib oʻtganiga oid qatʼiy dalil yoʻq.

Nomi

Klassik yunon tilida shahar Troia (Τροία) va Ilion (Ἴλιον) yoki Ilios (Ἴλιος) deb atalgan, shuning uchun epik dostonning nomi Iliad boʻlgan. Iliad va Odysseyʼdan olingan metrikaning dalillari ikkinchisining dastlab Wilios deb talaffuz qilinganini koʻrsatadi. Bu nomlar bronza davriga borib taqaladi, Xitt yozuvlarida shimoli‑gʻarbiy Anatoliada Wilusa (𒌷𒃾𒇻𒊭) yoki Truwisa (𒆳𒌷𒋫𒊒𒄿𒊭) deb atalgan shahar haqida maʼlumot bor, u hozirda Hisarlık arkeologik joyi, Tevfikiye yaqinida joylashgan deb tan olinadi. Yunon mifologiyasida bu nomlar qirollik asoschilarining, Tros va uning oʻgʻli Ilusning, ismlaridan kelib chiqqan deb hisoblanadi.

Lotin tilida shahar Troia yoki Ilium deb atalgan. Turk tilida u odatda Troya yoki Truva deb ataladi.

Klassik adabiyot

Troyda sodir boʻladigan asosiy adabiy asar Iliada boʻlib, u Arxaik davr epik sheʼri boʻlib, Troya urushining oxirgi yili haqidagi hikoyani aytadi. Iliada Troyani boy va kuchli qirollik poytaxti sifatida tasvirlaydi. Sheʼrda shahar koʻplab ittifoqchilarni chaqira oladigan yirik mintaqaviy kuch sifatida koʻrinadi. Shahar oʻzi tik tepadagi tepadan joylashgan, ulkan egri tosh devorlar, toʻrtburchak minoralar va yogʻoch eshiklari mahkam yopilishi mumkin boʻlgan katta darvozalar bilan himoyalangan. Dares Phrygiusga koʻra, bunday 6 ta darvoza bor edi – Antenorean, Dardanian, Ilian, Scaean, Thymbraean va Trojan. Shahar koʻchalari keng va yaxshi rejalashtirilgan. Tepaning yuqorisida Athena ibodatxonasi hamda Qirol Priamning saroyi joylashgan, bu ichki hovli atrofida koʻplab xonalar joylashgan ulkan tuzilma.

Iliadada Aheyaliklar Scamander daryosining ogʻzi yaqinida, kemalarini qirgʻoqda qoʻyib, lager oʻrnatishadi. Shahar oʻzi Scamander tekisligining qarshisidagi tepadagi tepadan turadi, bu yerda janglarning koʻp qismi sodir boʻladi.

Iliadadan tashqari Troyaga oid maʼlumotlar Homerni tegishli boʻlgan boshqa asosiy asar, Odissiyda ham, shuningdek Aiskilning Oresteiada kabi boshqa qadimiy yunon adabiyotida ham mavjud. Troyaning homeriy afsonasini Rim shoiri Virgil oʻzining Aeneidasida kengaytirgan. Troyaning qulashi, Troya otining hikoyasi va Priamning eng kichik qizi Poliksena qurbonligi keyingi yunon epik asari Quintus Smyrnaeus ("Smyrna Quintusi") tomonidan yozilgan.

Yunonlar va rimliklar Troya urushining tarixiyligini va Homerosning Troyasini Anatoliya yarim orolidagi Troad (Biga yarim oroli) deb atalgan joy bilan bir xil deb qabul qilishdi. Masalan, Aleksandr Makedonskiy 334 mil. avv.da bu joyga tashrif buyurib, Homeros qahramonlari Aksillar va Patroklos bilan bogʻliq qabrlarda qurbonliklar qildi.

Erta zamonaviy davr

16‑va 17‑asrlar oʻrtasidagi erta zamonaviy sayohatchilar, jumladan Pierre Belon va Pietro Della Valle, Troya shahrini Hisarlıqtan taxminan 20 kilometrlik (12 mil) janubda joylashgan, halok boʻlgan hellenistik shahar Alexandria Troas bilan notoʻgʻri birlashtirganlar. 18‑asr oxirida fransuz olimi Jean‑Baptiste le Chevalier Pınarbaşı, Ezine qishlogʻi yaqinidagi, hozirgi qabul qilingan joydan taxminan 5 kilometrlik (3,1 mil) janubda joylashgan tepalikni aniqlagan. Uning Voyage de la Troade asarida nashr etilgan bu joy deyarli bir asr davomida eng koʻp taklif qilingan joy boʻlgan.

1822‑yilda shotlandiyalik jurnalist Charles Maclaren shahar joylashgan nuqtani hozirgi kabi aniq belgilagan birinchi shaxs boʻldi. Saytda birinchi qazishmalar 1855‑yilda britaniyalik fuqarolik muhandisi John Brunton tomonidan qazilgan tranşalar edi.

Frank Calvert

Hisarlıqtagi keyingi qazishma 1865‑yilda Frank Calvert tomonidan amalga oshirildi; u ingliz kelib chiqishi boʻlgan, yaqinida fermasi bor edi. Calvert joyni keng qamrovli tadqiq qilgan va uni klassik davr Ilioni bilan toʻgʻri bogʻlagan. Bu aniqlash Heinrich Schliemannni Homerosning Troyasini klassik davr qoldiqlari ostida izlashga ishontirdi va ularning keyingi hamkorligiga olib keldi.

Heinrich Schliemann

1868‑yilda nemis tadbirkori Heinrich Schliemann Calvertni ziyorat qilib, Hisarlıqqa qazish ruxsatini oldi. Oʻsha paytda tepalik taxminan 200 metr uzunlikda va biroz 150 metr kenglikda edi. U tekislikdan 31,2 metr balandlikda va dengiz sathidan 38,5 metr balandlikda joylashgan edi.