Troy VII

Troy yoki Ilion hozirgi kunning Turkiyaning Çanakkale viloyatida joylashgan qadimiy shahar edi. U yunon mifologiyasidagi Troya urushi voqeasi joyi sifatida eng mashhur. Zamonaviy arkeologik joy, Hisarlık nomi bilan ham tanilgan, sayyohlar uchun ochiq boʻlib, 1998‑yilda UNESCO Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Troy 4000 yillik joylashuvi davomida takror‑takror yoʻqolib, qayta qurilgan. Natijada, saytda toʻqqizta arkeologik qatlam aniqlangan, har biri oldingi qoldiqlari ustida qurilgan shaharni ifodalaydi. Arxeologlar bu qatlamlarni Rim raqamlari bilan belgilashadi, Troy I eng qadimgi, Troy IX esa eng soʻnggi qatlam hisoblanadi.

Troy taxminan 3600 mil. avv. da birinchi marta joylashgan va 3000 mil. avv. atrofida kichik qalʼa shahriga aylangan (Troy I). Erta qatlamlar orasida Troy II boyligi va ulkan arxitekturasi bilan ajralib turadi. Kech bronza davrida Troy Wilusa deb atalgan va Hitit imperiyasining vasisi boʻlgan. Yakuniy qatlamlar (Troy VIII–IX) yunon va rim shaharlar boʻlib, ularning mifologik anʼanalarga bogʻliqligi sababli sayyohlik obidalariga va diniy markazlarga aylangan.

Sayt 1871‑yilda Frank Calvert va Heinrich Schliemann tomonidan qazilgan. Klassik shahar qoldiqlari ostida ular koʻplab erta davr joylashuvlarining qoldiqlarini topishdi. Ushbu qatlamlarning baʼzilari Troya haqidagi adabiy tasvirlarga oʻxshash boʻlib, baʼzi olimlar afsonalarning orqasida haqiqatning bir tomoni borligini xulosa qilishadi. Keyingi qazishmalar boshqa tadqiqotchilar tomonidan amalga oshirilgan boʻlib, sayt haqidagi zamonaviy tushunchani kengaytirdi, ammo mif va haqiqat orasidagi aniq bogʻlanish hali noaniq va shaharni yunonlar tomonidan bosib oʻtganiga oid qatʼiy dalil yoʻq.

Nomi

Klassik yunon tilida shahar Troia (Τροία) va Ilion (Ἴλιον) yoki Ilios (Ἴλιος) deb atalgan, shu sababli epik dostonning nomi: Iliada. Iliada va Odissiyadan olingan metrikaning dalillari ikkinchisining aslida Wilios deb talaffuz qilinganligini koʻrsatadi. Bu nomlar bronza davriga borib taqaladi, Hitit yozuvlarida shimoli‑gʻarbiy Anatoliada Wilusa (𒌷𒃾𒇻𒊭) yoki Truwisa (𒆳𒌷𒋫𒊒𒄿𒊭) deb atalgan shahar haqida maʼlumot bor, bu hozirgi Hisarlık, Tevfikiye yaqinidagi arkeologik joy bilan umumiy ravishda bogʻlanadi. Yunon mifologiyasida bu nomlar qirollik asoschilarining, Tros va uning oʻgʻli Ilus, ismlaridan kelib chiqqan deb hisoblanadi.

Lotin tilida shahar Troia yoki Ilium deb atalgan. Turk tilida u odatda Troya yoki Truva deb ataladi.

Klassik adabiyot

Troyda sodir boʻladigan asosiy adabiy asar – Iliada, arxaik davrga mansub epik doston boʻlib, Troya urushining oxirgi yili haqidagi hikoyani aytadi. Iliada Troyani boy va qudratli qirollik poytaxti sifatida tasvirlaydi. Dastonda shahar koʻplab ittifoqchilarni chaqirishi mumkin boʻlgan yirik mintaqaviy kuch sifatida koʻrinadi. Shahar oʻzi tik tepadagi tepadan joylashgan, ulkan egri tosh devorlar, toʻrtburchak minoralar va yogʻoch eshiklari mahkam yopiladigan katta darvozalar bilan himoyalangan. Dares Phrygiusga koʻra, bunday 6 ta darvoza bor edi – Antenorean, Dardanian, Ilian, Scaean, Thymbraean va Trojan. Shahar koʻchalar keng va yaxshi rejalashtirilgan. Tepaning yuqorisida Athena ibodatxonasi hamda Qirol Priamning saroyi joylashgan, ichki hovli atrofida koʻplab xonalar joylashgan ulkan bino.

Iliadada Aheyaliklar Scamander daryosining ogʻzi yaqinida lager oʻrnatib, kemalarini qirgʻoqda qoʻyishgan. Shahar oʻzi Scamander tekisligining qarshisidagi tepadagi tepadan turardi, bu yerda janglarning koʻp qismi sodir boʻlgan.

Iliadadan tashqari Troyaga oid maʼlumotlar Homerni tegishli boʻlgan boshqa asosiy asar – Odisea, hamda Aeschylusning Oresteia kabi boshqa qadimiy yunon adabiyotida ham uchraydi. Troyaning homerosiy afsonasini Rim shoiri Virgil Aeneida asarida kengaytirgan. Troyaning qulashi, Troya otining hikoyasi va Priamning eng kichik qizi Polyxena qurbonligi keyingi yunon epik asari Quintus Smyrnaeus ("Smyrna Quintusi") tomonidan yozilgan.

Yunonlar va rimliklar Troya urushining tarixiyligini va Homeros Troyasining Anatoliya yarim orolidagi Troad (Biga yarim oroli) deb atalgan joy bilan bir xil ekanligini fakt deb qabul qilishdi. Masalan, Aleksandr Makedonskiy 334 mil. avv.da bu joyga tashrif buyurib, Homeros qahramonlari Aksillar va Patroklga tegishli qabrlarda qurbonliklar qildi.

Erta zamonaviy davr

16‑va 17‑asrlarda, Pierre Belon va Pietro Della Valle kabi erta zamonaviy sayohatchilar Troyani Hisarlıktan taxminan 20 kilometrlik (12 mil) janubda joylashgan, vayron boʻlgan hellenistik shahar Alexandria Troas bilan notoʻgʻri birlashtirgan edilar. 18‑asr oxirida fransuz olimi Jean‑Baptiste le Chevalier Pınarbaşı, Ezine qishlogʻi yaqinidagi, hozirgi qabul qilingan joydan taxminan 5 kilometrlik (3,1 mil) janubda joylashgan tepalikni aniqladi. Uning «Voyage de la Troade» asarida nashr etilgan bu joy deyarli bir asr davomida eng koʻp taklif qilingan joy boʻldi.

1822‑yilda shotlandiyalik jurnalist Charles Maclaren shahar joylashgan joyni hozirgi maʼlum boʻlgan tarzda ishonch bilan aniqlagan birinchi odam edi. Saytda birinchi qazilmalar 1855‑yilda britaniyalik fuqarolik muhandisi John Brunton tomonidan qazilgan tranşalar edi.

Frank Calvert

Hisarlıktagi keyingi qazilma 1865‑yilda Frank Calvert tomonidan amalga oshirildi, u ingliz kelib chiqishi boʻlgan, yaqinida fermasi boʻlgan odam edi. Calvert saytda keng koʻlamli tadqiqotlar olib bordi va uni klassik davr Ilioni bilan toʻgʻri bogʻladi. Bu aniqlash Heinrich Schliemannni Homeros Troyasini klassik davr qoldiqlari ostida izlashga ishontirdi va ularning keyingi hamkorligiga olib keldi.

Heinrich Schliemann

1868‑yilda nemis tadbirkori Heinrich Schliemann Calvertni ziyorat qilib, Hisarlıktagi qazilma ruxsatini oldi. Oʻsha paytda tepalik taxminan 200 metr uzunlikda va biroz 150 metr kenglikda edi. U tekislikdan 31,2 metr balandlikda va dengiz sathidan 38,5 metr balandlikda joylashgan edi.