Hosszú-tetői Cave

Hosszú-tetői-barlang Vengriyaning qatʼiy himoyalangan gʻorlaridan biridir. Aggteleki Milliy Park hududida joylashgan. Gʻor Aggteleki-karszt va Slovak-karsztning boshqa gʻorlar bilan birga 1995‑yildan dunyo merosi qismidir. Szögligetning qatʼiy himoyalangan toʻrt gʻori orasida bittasi.

Tavsifi

Past togʻda, Hosszú-tető yonida, Vidomáj-pusztadan sharqga, taxminan 500 m masofada, togʻ ichida joylashgan 6–8 m baland tosh devor ostida gʻorning kirish joyi joylashgan. Kirish joyi yonida yana bir togʻ ichidagi boʻshliq ham bor. Ular ehtimol gʻorning kirishi natijasida paydo boʻlgan. Gʻor kirish joyi inson boʻyiga teng, uchburchak shaklida va temir eshik bilan yopilgan. Eshik yonidagi va ustidagi qismlarni mustahkam temir panjara himoya qiladi.

Oʻrta triász wettersteini ohaktoshida bir paytlar albatta manba gʻori sifatida ishlagan Hosszú-tetői-barlang yaratilgan. Yagona, umumiy yoriqning kengayishi bilan kirish zali va ichki zal hosil boʻlgan. Fossil, deyarli gorizontal yoriq yoʻli ichki zaldan chiqadi, bu yirik yon tarmoqqa olib keladi, u darhol boshida ikki tomonga boʻlinadi. Kirish zalining bir necha tomchilari qayta eriyish jarayonida boʻlib, zarar koʻrgan. Ichki zalda tomchi toshlar, saman tomchi toshlar, tomchi tosh plitalari, tomchi tosh bayroqlari, tomchi tosh qirgʻichlari va tomchi tosh oqimlari rivojlangan.

Barcha ichida kalkit, vermikulatsiya, kristallanishgan va suriladigan togʻ sut, boxwork tuzilishi, shuningdek, gumbust ham kuzatiladi. Barcha ichida paydo boʻlgan noʻxat toshlari asosan qayta kristallangan noʻxat toshlari va ehtimol aerosol orqali hosil boʻlgan brokkoli shaklidagi noʻxat toshlari. Barcha arkeologik tadqiqot davrida tashrif buyurilmagan. Shiftida, ichki qavatdan sathgacha choʻzilgan temir yoʻl koʻrinadi, bu qoldiqni olib tashlashda ishtirok etgan. Barcha Aggteleki Nemzeti Park Igazgatóság ruxsati bilan, tadqiqot maqsadida va elektr chiroqdan foydalanib tashrif buyurish mumkin. Barcha yoʻli asosiy jihoz bilan yurish mumkin. Denevérek va qizil tulkiyalar tashrif buyuradi.

Barcha ichidan yangi tosh davri, Bükki madaniyatiga mansub, boʻyalmagan loy idish parchalari va keyingi bronza davri Kyjatice madaniyatiga kiruvchi, zargarlikda ishlatilgan va loy idish parchalari, XV asr va XVI asrning soqolli oʻq boshli, temir tishli, yoqilgʻi joyi, XVIII asr keramika va toʻldirgich qobigʻlari topildi. Obʼyektlar Magyar Nemzeti Múzeumda saqlanadi va 2000 yillarning oxirida namoyish etildi. Oʻrta asrda ehtimol kuzatuv nuqtasi sifatida ishlatilgan va yaqinidagi Szádvár himoyasiga xizmat qilgan. Topilmalar asosida, avvalda bu barcha turar joy, panoh sifatida ishlatilganligi aytib oʻtiladi.

Ehtimol Derenki-forrásbarlang (Kordos 1984) nomi ham shu gʻoraning nomi (Gruber 2003). 1984‑yilda gʻora birinchi marta Hosszú-tetői-gʻora deb atalgan adabiyotida. Gʻora Hosszú-hegyi-gʻora (Neidenbach, Pusztay 2005), Hosszú‑tetöi-gʻora (Vlk 2019), Hosszútetői-gʻora (Rezi‑Kató 2005), Julcsa-gʻora (Rezi Kató, Holl, T. Dobosi 2000), Julcsa‑zsomboly (Neidenbach, Pusztay 2005) va Magos‑tetői-gʻora (Kraus 2005) nomlari bilan ham adabiyotda uchraydi. Julcsa‑gʻora nomini Szenthe István gʻoraga bergan. Szenthe Istvánning qizi sababli bu nom gʻoraga berilgan. Magos‑tetői-gʻora nomi aslida yaqin Magas‑tetői-gʻoraning bir nomi.

Tadqiqot tarixi

1951‑yilda Jakucs László gʻoraning nomini aytmay, gʻora haqida shunday yozgan: adabiyotda tasvirlanmagan gʻora Derenktan É‑ga, taxminan 450 m dengiz sathidan balandlikda joylashgan. Qadimgi forrásgʻoraning toʻldirilishida ehtimol arxeologik topilmalar bor. 1960‑yillarda taxminan 15 m uzunlikda maʼlum boʻlgan. Bertalan Károly tomonidan yozilgan, 1976‑yilda tugallangan qoʻlyozmada Hosszútetői gʻora Alsó‑togʻda, Szögligeten joylashganligi haqida soʻz bor. Hosszú‑tető D‑i tomonida, 461 m balandlik nuqtasidan DDKga 100 m, 442 m tszf. balandlikda gʻoraning kirish joyi joylashgan. Gʻora 50 m uzunlikda va 1 m balandlikda. Qoʻlyozmaning gʻorani tasvirlaydigan qismi 1 ta qoʻlyozma asosida yozilgan.

1984‑yilda nashr etilgan, Magyarország barlangjai nomli kitobning mamlakat boʻylab gʻoralar roʻyxatida Aggteleki‑karszton joylashgan Hosszú‑tetői‑barlang gʻorasi keltirilgan. Roʻyxatga bogʻliq ravishda Aggteleki‑karszt va Bükk togʻ tizmasining gʻoralarining geografik joylashuvini koʻrsatadigan 1:500 000 masshtabdagi xaritada gʻoraning geografik joylashuvi koʻrsatilgan. 1993‑yil 31‑oktabrda Sásdi László, Guthy Ágnes va Kovács Richárd gʻorani oʻlchashdi, keyin Sásdi László oʻlchov asosida gʻoraning asosiy reja xaritasini, uzunlik kesimi xaritasini va kesishma xaritasini tuzdi va chizdi. Oʻlchov boʻyicha gʻoraning uzunligi 10,18 m, vertikal yoyilishi 4,7 m, balandligi 3,1 m, chuqurligi 1,6 m, gorizontal yoyilishi esa 10,18 m. 1995‑yildan boshlab Hosszú‑tetői‑barlang dunyo merosi qismiga kiradi. Nyerges Attila tomonidan 1997‑yilda tayyorlangan bakalavriat dissertatsiyasida Hosszú‑tetői‑barlang, Alsó‑hegyning Vengriya qismidagi suv toshqinlari gʻoralari va manba gʻoralari orasida tilga olingan. 1999‑yilda gʻoraning ikki boʻlimini birlashtiruvchi yopiq, tor boʻlak oʻtkaziladigan qilib ochildi.

2000-yilda Szenthe István gʻorning ichki xonalarida ikki qazish sinov chuqurini qazdi. Shunda arxeologik topilmalar, keramik boʻlaklari, boʻyalmagan loy idish boʻlaklari va qizil loyga oʻxshash zarrachalar gʻor toʻldirilishida topildi. 2000 yil fevral oyida Holl Balázst, Vengriya Milliy Muzey xodimini va Herman Ottó Muzeyini ham topilgan arxeologik yodgorliklar haqida xabardor qildi va shu paytda gʻor nomini Julcsa-gʻor deb atashni xohladi. 2000 yil fevral oyining 17–18‑kunlarida Szenthe István va Holl Balázs gʻorning ichki qismini, old qismini va atrofini oʻlchashdi. 2000 yil fevral oyining 22‑kunida Rezi Kató Gábor, Holl Balázs, Szenthe István va T. Dobosi Viola joyida tekshiruv oʻtkazdilar va Szenthe István topilgan topilmalarni topshirdi: bir kech bronza davri oltin uzuk, qadimgi davr loy boʻlaklari va bir ilon tasvirli oʻymak.