House-museum of Mirza Fatali Akhundov

Mirza Fatali Akhundov, shuningdek Mirza Fatali Akhundzade yoki Mirza Fath-Ali Akhundzadeh (12 iyul 1812 – 9 mart 1878), Rossiya imperiyasida koʻp yillarini oʻtkazgan mashhur Eroniy Ozarbayjon yozuvchisi, dramaturgi, ateist, faylasufi va adabiyot tanqidchisi edi. U asosan Ozarbayjon tilida Yevropaga ilhomlangan dramalari bilan mashhur boʻldi.

Akhundzade Ozarbayjon adabiyotining rivojlanishida yangi bosqichni yakka oʻzi ochdi. Forscha tarjima orqali uning dramalari zamonaviy Eron teatrining tugʻilishida ham muhim rol oʻynadi. U Ozarbayjon Respublikasida materialist va ateist harakatning asoschisi hamda zamonaviy Eron millatchiligining ilgʻorlaridan biri edi. Shuningdek, u Ozarbayjon yozuv tizimini fors‑arab alifbosidan lotin alifbosiga oʻzgartirishni qoʻllab-quvvatladi.

Tarixchi va siyosatshunos Zaur Gasimovga koʻra, Akhundzadehning intellektual manzarasining butunligi “fors tafakkuri bilan zich bogʻlangan” edi. Akhundzadeh oʻz qarindoshlarini turki deb taʼriflagan, biroq bir vaqtning oʻzida Eronni oʻz vatan deb hisoblagan. Siyosiy jihatdan, u “notoʻgʻri sadoqatli tsaristik amaldor” deb tasvirlangan va Rossiya hukmronligini Kavkazda modernizatsiya kuchi sifatida koʻrgan.

Tarixiy sharoit va tarbiyasi

Nisbatan boy oilaga mansub boʻlgan Akhundov 1812 yilda Nukha (hozirgi Shaki) shahrida tugʻilgan, bu shahar Shaki xonligining poytaxti boʻlgan. Xonlik – ironiya hukmronligiga boʻysungan voris yoki tayinlangan hukmdor boshqaradigan maʼmuriy birlik turidir. 1804–1813 yillardagi Rossiya‑Eron urushi davomida Shaki xonligi Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingan va ularning oʻrinbosari sifatida Jafar Qoli Xon Donboli tayinlangan.

Akhundovning bobosi, Haji Ahmad, avval Shimoliy Eronning Rasht shahrida yashagan, keyin esa Shimoli-gʻarbiy Eronning Tabriz shahriga koʻchgan. Uning otasi Mirza Mohammad‑Taqi avval yaqin atrofdagi Khamaneh shahrida vakolatbosh sifatida ishlagan, lekin Eron Qajar taxt oʻgʻli Abbas Mirza tomonidan ishdan boʻshatildi. Mirza Mohammad‑Taqi keyinchalik savdogar boʻlib, Nukha shahriga koʻchdi, u yerda bir yil ichida Akhundovning onasi Naʼna Xonum bilan uylandi. Uning ammasi Maragʻeh shahridan Moqaddam oilasiga mansub shia ruhoniysi Akhund Haji Ali Asghar edi. Akhundov onasining naslidan kelib chiqqan, Eron shohi Nader Shah (mil. avv. 1736–1747) ostida xizmat qilgan bir afrikalik ajdodga ega boʻlishi sababli, zamonaviy rus shoiri Aleksandr Pushkin bilan aloqani his qildi.

1813‑yilda Eron va Rossiya Guliston shartnomasini imzoladilar, natijada Shaki va boshqa hududlar Rossiya hukmronligiga oʻtdi. Keyingi yili Jafar‑Qoli Xonning vafoti provinsiyaning koʻplab aholisi—uning yordamiga tayanib yashagan—boshqa joylarga koʻchishga olib keldi. 1814‑yilda Akhundov ota-onasi tomonidan Khamanehga olib borildi. Biroq, Naʼna Xonum oxir-oqibat Mirza Mohammad‑Taqi birinchi xotining oilasida yashashdan norozi boʻlib, 1818‑yilda Khamanehni tark etishga qaror qildi va Akhundovni ham oʻzi bilan olib ketdi. U ammasi Haji Ali Asghar yashovchi Meshgin shahriga bordi. Bu Akhundov otasini oxirgi marta koʻrgan vaqti edi. Yillar oʻtgach, Akhundov bir kishining bir nechta xotinlarga ega boʻlish gʻoyasini yomon va buzuvchi amaliyot deb, nafaqat ayollarni zulmga uchratadi, balki xotinlar va ularning farzandlari orasida doimiy dushmanlik va tortishuvga sabab boʻlishini tanqid qildi.

Akhundov Haji Ali Asghar tomonidan qabul qilingan, shuning uchun u "Haji Ali Asgharoglu" yoki oddiygina "Akhundzade" deb atalgan. Haji Ali Asghar Akhundovning dastlabki taʼlimi uchun masʼul boʻlgan, bu Qurʼonni yodlash, fiqh (islom huquqi) va arab hamda fors adabiyotini oʻrgatishni oʻz ichiga olgan. Akhundov avval onasi va Haji Ali Asghar bilan Hurand qishlogʻida yashagan. Akhundov yetti yoshga yetganda, keyingi yili, u maktabga roʻyxatdan oʻtkazilgan. 1825‑yilda Akhundov, onasi va Haji Ali Asghar qisqa muddat Nukhada qolib, keyin Ganjaga koʻchgan. Bir necha oy oʻtgach, 1826–1828 yillardagi Rossiya‑Eron urushi boshlandi.

Haji Ali Asghar va uning oilasi urush davomida qiyinchiliklarga duch kelib, mulklarini yoʻqotishdi. Urush yakunlanib, yana bir Eron magʻlubiyati boʻlgandan soʻng, Haji Ali Asghar va uning oilasi Nukhaga koʻchib oʻtishdi. U yerda u Akhundovga arab va fors adabiyotini oʻrgatishni davom ettirdi. 1832‑yilda Akhundov Ganjadagi Shah Abbas masjidiga mantiq va islom huquqini shia teolog Akhund Molla Hossein bilan oʻrganish uchun yuborildi. Bu Haji Ali Asghar tomonidan tashkil etilgan boʻlib, u Akhundovni islom din xizmatchisi boʻlishini xohlardi.

Mirza Shafi Vazeh, mistik, shoir va xattotchi boʻlib, mistik va ateistik gʻoyalarga aloqador boʻlgan, Ganjada tahsil olayotganda Akhundov uchragan shaxs edi. Dastlab Akhundov Mirza Shafidan xattotchilikni oʻrganishni rejalashtirgan, lekin ularning suhbatlari tezda Islom, falsafa, mistitsizm va shia ruhoniylari faoliyati kabi mavzularga oʻtib ketdi. Akhundov shia diniy ierarxiyasining aʼzosi boʻlish uchun islom huquqi va fiqhni oʻrganishga qatʼiy qaror qilgan edi, lekin bu Mirza Shafi bilan tanishgandan keyin oʻzgardi. Akhundov Mirza Shafi uning ustiga qanday taʼsir koʻrsatganini quyidagicha yozgan:

Bir kun, bu hurmatli odam [Mirza Shafi] menga: “Mirza Fath Ali, islomiy ilmlarni oʻrganishda maqsading nima?” deb soʻradi. Men ruhiy shogird boʻlishni istaganimni javob berdim. U: “Sen ikkiyuzlamach va aldanmachi boʻlishni xohlaysanmi?” dedi. Men hayratda va hayajonlanib qoldim... Mirza Shafi menga qarab: “Mirza Fath Ali, bu yomon odamlar guruhida hayotingni behuda sarflamang va boshqa kasbni tanla” dedi. Uning ruhshunoslarga boʻlgan nafrati sabablarini soʻraganimda, u menga ilgari yashirin qolgan masalalarni ochib berdi... Ikkinchi otam haj safaridan qaytgunga qadar, Mirza Shafi menga mystitsizmning barcha unsurlarini oʻrgatdi va koʻzlarimdan jaholat pardasini olib tashladi. Bu voqeadan keyin, men ruhshunoslarga nafrat qilishni boshladim va maqsadlarimni oʻzgartirdim.