Ilanlitepe

İlanlıtəpə yashash joyi — Ağdam rayonining Baş Qərvənd qishlogʻida joylashgan. Bu yerda topilgan madaniy‑madaniy namunalari eneolit davridan boshlangan temir davrigacha boʻlgan muddatni qamrab oladi. 1967–1968‑yillarda İlanlıtəpədə 220 m² maydonda qazish ishlari olib borilgan. Yashash joyida yassi‑qobiq va oddiy toʻrtburchak gʻishtdan qurilgan yashash uylar va xoʻjalik qurilishlarining qoldiqlari aniqlangan. Eneolit‑temir davriga oid arxeologik obʼekt.

Arxitektura uslubi

Yashash binolari toʻrtburchak va yarim doiraviydir. Xoʻjalik qurilishlari ularga biriktirilgan. Doiraviy shakldagi ikki kichik qurilish ham topilgan. Binalarning devorlari va poli gil bilan suvga botirilgan, baʼzi joylarda qizil boʼyoq izlari qayd etilgan. Yashash joyida baʼzi hududlar ohak bilan toʻldirilib, porloq boʻlgunga qadar silliqlangan. Keramika mahsuloti oʼsimlik aralashmasi boʼlgan gilidan tayyorlangan, ularning tashqi yuzasi ochiq sariq va qizil rang bilan ranglangan, silliqlangan. Biroq silliqlanmagan va ranglanmagan idishlarga ham tez‑tez uchraydi. Kubik tipidagi idishlarning baʼzilari doiraviy, oval chiziqlar va uchburchak shaklidagi bosma naqsh bilan bezatilgan. Qorongʻi jigarrang rangli idishlardan birining ogʻzi chetida qoʻlda tikilgan naqsh bilan bezatilgan. Oʻzbekistonliklarning qadimiy yashash maskanlari uchun doiraviy va toʻrtburchak arxitekturaga ega binolar xosdir. Doiraviy shakldagi arxitektura asosan Kür daryosining oʻrtacha oqimlaridan Araz daryosigacha boʻlgan hududlar uchun xosdir. Gəncə‑Qazax, Mil — Qarabağ va Naxçıvanda toʻrtburchak uylarning paydo boʻlishi eneolit davrining oxirgi bosqichiga taalluqlidir. İlanlıtəpədə har ikki tip arxitekturaga uchraydi. İlanlıtəpə, Kültəpə kabi obidalarida obsidian ustunlik qilgan. Yashash joylaridan topilgan mehnat asboblarining tadqiqoti qadimiy dehqonlar İlanlıtəpə obsidian konidan foydalanilganini koʼrsatadi. Toʻrtburchak uylar, suyak toʻqimalar İlanlıtəpə uchun xosdir. İlanlıtəpədə kurqanlar topilgan (B. M. Cəlilov, A. S. Ələsgərov). Bu kurqanlarning aksariyati oxirgi bronza‑ilk temir davriga tegishli.

Arxeologik qazishmalar

1967–1968‑yillarda Qaradağ tekisligida, Xaçınçayın oʻng qirgʻogʻida joylashgan bir qatlamli İlanlıtəpə yashash joyida Ozarbayjon SSR EA Tarix Instituti arxeologik ekspeditsiyasi tadqiqotlar olib borib, yashash maskanida ikki qurilish qatlamini aniqladi. Obidada topilgan uylarning pollari va devorlarida qorongʻi qizil boʻyoq izlari qayd etilgan. Bunday holatlar Ozarbayjonning boshqa eneolit davri obidalarida kuzatilmagan. İlanlıtəpə yashash maskanida sakso namunalari, boyun va suyakdan tayyorlangan toxa, suyak boʻgʻinlari va boshqalar topilgan.