Sarıçoban kurqanı

Sarıçoban kurqanı — Ağdam rayonu, Xındırıstan kənd inzibati ərazi dairəsinin Sarıçoban kəndinin janub va janub-gʻarb qismida joylashgan, oxirgi bronza-iltim davriga oid arxeologik yodgorlik, yer kurqani. Katta oʻlchamli yer kurqanlari guruhiga kiruvchi kurqanning balandligi 7-8 m, diametri 50-80 m. Kurqanning davri e. avv. XII–XI asrlarga tegishli.

Sarıçoban kurqanlari konusvari qoplamaga ega. Koʻp kurqanlarda, yer sathidan 1-1,5 m balandlikda kurqan qoplamasi tekis ohaktosh boʻlaklari bilan oʻralgan.

Sarıçoban kurqanlari haqida birinchi maʼlumot 1986‑yil yozida, Mil‑Qarabağ arxeologik ekspeditsiyasining tadqiqotlari davomida olingan. Xuddi shu yil iyul‑avgust oylarida Sarıçoban kurqanlaridan biri tadqiq qilingan. Kurqanning yer qoplamasi suv ombori qurilganda asosan buzilgan. Kurqan 7-8 m balandlikda, 50‑80 m diametrda boʻlgan.

Kurqanda toʻrt tomonga mos xoch tuzilishga ega qabir xonasi aniqlangan, bu esa uni hozirgacha Kavkaz va hatto yaqin Sharq olamida maʼlum boʻlgan qabir yodgorliklaridan keskin farqlantiradi. Sarıçoban kurqanining, deyarli har bir xonasida jami 16 ot skeleti topilgan. Markaziy xonasidan toʻrt, sharq xonasidan uch, janub xonasidan esa sakkiz ot skeleti topilgan. Qolganlari boshqa xonalardan topilgan.

Varlı tayfa boshchisi kurqanlaridan biri boʻlgan Sarıçobanda tayfa boshchisi (ehtimol hukmdor) bukilgan holatda dafn etilgan.

Umumiy maʼlumot

Sarıçoban yodgorligi Tərtər rayonidagi Borsunlu va Bəyimsarov kurqanlaridan keyin Ozarbayjonda uchinchi ajoyib tayfa boshchisi kurqanidir.

Sarıçoban kurqanı (1‑sonli) oʻz formasiga koʻra katta Borsunlu va Bəyimsarov yer kurqanlariga oʻxshash. Koʻrinib turibdi, bu hududda jamiyatning oddiy aʼzolarini kurqanlarda emas, oddiy yer qabirlarda dafn qilganlar. Shuning uchun hech qanday yerüstü belgiga ega boʻlmagan bunday yer qabirlari aniqlash faqat tasodüfi topilmalar bilan mumkin edi.

Bəyimsarov va Sarıçoban kabi tekislikda joylashgan kurqanlarda tosh bilan bogʻliq baʼzi belgilarni kuzatish, umuman olganda qadimiy Qarabogʻ qabilalarida Toshga ibodatning muayyan oʻrinni egallaganligini koʻrsatadi. Shundayki, Bəyimsarov kurqanining qabirida ikki dona qalin yongʻilgan katta oʻlchamli davaa koʻzi parchalari, Sarıçoban kurqanida esa uni atrofini birgina qamrab olgan ohak tosh parchalari mavjudligi qayd etilgan.

Kurqanda toʻrt tomonga mos xoch tuzilishli qabir xonasi aniqlangan. Qabir xonasining usti hozirgacha juda yaxshi saqlangan, uzunligi 7 m‑gacha, diametri 20 sm‑dan 40‑50 sm‑gacha boʻlgan daraxt tirnoqlari bilan ikki yoki uch qat (oʻlchamlariga qarab), biri boshqasini bogʻlab qoplangan. Daraxt tirnoqlari orasiga zich bambuk qoʻyilgan, tirnoqlarning usti esa daraxt shoxlaridan qalin qatlam bilan qoplangan. Aynan shu sababli ulkan kurqan qoplamasining tuprogʻi qabir xonasiga oʻtib qolmagan. Faqat bitta joyda, sharq xonasining oʻrtasida daraxt tirnoqlari zaif boʻlgani uchun bu yerda qoplama qabirga qulab tushgan.

Sarıçoban kompleksi‑dan topilgan baʼzi qurol namunalari alohida nusxalar bilan taqdim etilgan. Bu yerga bronza nayza uchqushi, qilich va pichoq kiradi. Nayza uchqushining qalin konus shaklidagi sallaq quvuri (uzunligi 8,3 sm), qisqa yaproqli tiysi (uzunligi 6,5 sm, eni 3,7 sm) mavjud. Koʻrsatilgan turdagi nayza uchqushlari Xocalı‑Gədəbəy madaniyatining e. a. XII‑XI asrlarga oid abidalarida tez‑tez uchraydi.

Sarıçoban kompleksi asbob-uskunalari ichida bronza buyumlar soni va xilma-xilligi boʻyicha ustunlik qiladi. Sarıçoban kompleksidan topilgan bronza buyumlarning tavsifi va maqsadi aniq boʻlmagan baʼzi bronza boʻlaklari eʼtiborga olinmasa, soyabon shaklidagi, uchlari kesilgan bronza mixlar bilan yakunlanadi.

Qarobaning boy kurqanlarida (Dovşanlı-Balıqqaya, Xocalı, Qarabulaq, Borsunlu, Bəyimsarov, Sarıçoban) kuzatilgan tantanali dafn marosimining tahlili uning chuqur ildizlarga ega boʻlishini (ulugʻ kurqan yodgorliklarining paydo boʻlish anʼanalari birinchi

bronza davrining Üçtəpə kurqanidan boshlangan), oxirgi bronza va birinchi temir davrida esa yanada takomillashishini isbotlaydi.

Sarıçoban kurqanini oʻrganilgan hududda bronza qozonlar topilgan uchinchi yodgorlik boʻlib, birinchi ikki yodgorlik 1‑va 2‑sonli Xocalı kurqani va Katta Borsunlu kurqanlari. Qarobagdan tashqarida Ozarbayjonning oxirgi bronza va birinchi temir davriga oid Gəncəçay, hamda Çovdar yodgorliklarida tasodif qilingan.

Qabr yodgorligining tuzilishi

Balandligi 5, diametri 45–50 m boʻlgan konus shaklidagi yer kurqan qoplamasi ostida topilgan qabr xonasi oʻziga xos tuzilishi bilan hozirgacha maʼlum boʻlgan yodgorliklardan toʻliq farq qiladi. Kurqan osti hududida topilgan qabr xonasi oʻz tuzilishi bilan hozirgi kungacha Qafqaz va hatto yaqin Sharq olamida maʼlum boʻlgan qabr yodgorliklaridan keskin farq qiladi, dunyoning toʻrt tomonga yoʻnaltirilgan holda qazilgan. Aslida kesishgan xonalar yaratgan kompleks “xaç” belgisini eslatadi. Qabr devori vertikaldir.

Sarıçoban kurqanining dunyoning toʻrt tomonga yoʻnaltirilgan, toʻgʻri xaç shaklidagi qabr xonasining tuzilish jihatidan analogiyasi yoʻq. Qabr tuzilishining bir necha talqinlari mavjud.

bu yerda ham yillik turli fasllarning (toʻrt) bir-birini almashtirishini, ham dunyoning toʻrt tomonini, ham tabiatning oʻlishi va tirilishlarini va s. koʻrish mumkin. Bular bilan birga, qabri yorugʻlik, issiqlik, quyoshning ramzlaridan biri sifatida chiqqan xoch shaklida boʻlishi bu yerda dafn qilingan qabila boshligʻining "qorongʻu dunyoga" yoʻlini yoritish maqsadini koʻrsatadi.

Qarabağın boyi kurqanlarida (Dovşanlı-Balıqqaya, Xocalı, Qarabulaq, Borsunlu, Bəyimsarov, Sarıçoban) kuzatilgan tantanali dafn marosimining tahlili uning chuqur ildizlarga ega boʻlishini (ajoyib kurqan yodgorliklarining paydo boʻlish anʼanalari birinchi bronza davri Üçtəpə kurqanidan boshlangan), oxirgi bronza va birinchi temir davrida esa yanada takomillashganligini isbotlaydi.