Karolina-árok Upper Cavity

Karolina-árokning yuqori yarim gʻorasi Duna–Ipoly Milliy Parkida joylashgan Visegrádi togʻida, Pomázda, Karolina-árokda joylashgan bir yarim gʻoradir. Turist yoʻriqnomasida ham bu gʻora tilga olingan.

Tavsifi

Karolina-árokning pastki yarim gʻorasidan 30 metr balandroq, shimoli-gʻarbga, vodiyning pastki yoriqda Karolina-árokning yuqori yarim gʻorasi joylashgan.

Yarim gʻora 3 metr balandlikdagi tufadan va aglomeratdan qatlamlangan tosh zinapoyasida, davr davrda paydo boʻladigan suv toshqinining aylanma eroziyasi tomonidan shakllangan va hozir ham shakllanmoqda. Uning tepasida bir dona, bir yarim metr diametrli, kompakt amfibol-andezitdan iborat tosh toʻplam mavjud boʻlib, bu tosh faqat qisman gʻorani qoplaydi, bir metr atrofida kenglikdagi teshikni qoldiradi, u orqali hozirgi kunda ham suv toshqini oqadi. Shunday qilib, bu gʻora asosan ikki teshikli oʻtish gʻorasi sifatida qaraladi.

Yarim gʻoraning bir yarim metr keng, ikki metr baland ogʻzi taxminan janubga qaragan. 2,5 metrda kengayib, ellips shaklidagi planli boʻlimi 3,3 metr uzunlikda. Uning balandligi 2–3 metr oraligʻida oʻzgaradi. Turli qattiqlikdagi tufa va aglomerat qatlamlarni eroziya turli chuqurliklarda qazib olgan, shuning uchun yarim gʻora devorida rangli gallyer shakllari paydo boʻlgan. Pastki qismida katta aylanma tosh blok atrofida kichik toshlardan iborat qoldiq mavjud.

1963-yilda Karolina-árokning yuqori yarim gʻorasi nomi bilan birinchi marta adabiyotda tilga olingan. Adabiyotda Karolina árok yuqori yarim gʻorasi (Ozoray 1963) va Karolina-árok yuqori gʻorasi (Eszterhás 1993) nomlari ham uchraydi.

Tadqiqot tarixi

1963-yilgi “Karszt és Barlang”da chop etilgan, Ozoray György tomonidan yozilgan maqolaga koʻra, Karolina-árokda bir necha ahamiyatsiz oʻlchamdagi, lekin shakli va kelib chiqishi sababli qiziqarli boʻlgan noʻkarsztli gʻora mavjud. Karolina-odudan 20 metr balandroq, bir suv toshqini yonida kichik yarim gʻora shakllangan. Bu yerda qattiq aglomeratda suv 32° qiyalikdagi silliq yarim silindrsimon kanavani qazib, ikki metrli suv toshqiniga olib keladi. Qattiq qatlamni kesib oʻtib, ostidagi yumshoq qatlamlarni osonlik bilan qazib oladi. Aylanma eroziya suv toshqini ortida dumaloq gʻorani oʻymoqda.

Qatlamli oʻzgaruvchan qattiqlikdagi tufaga toshli preformalangan sinloqlar oʻymalandi. Tanlovli chizish ham turli chuqurlikdagi bogʻlanishlarni yanada oʻtkirroq qildi. Sirtdan qiziqarli boʻlgani, suv toshqinidan keyingi boʻshliq, lekin oʻzi tosh gʻovak oʻlchamlariga ham yetmaydi. Suv toshqini 1,5×1,6×1,2 metr oʻlchamli, eng yumshoq tosh blokini suv toshqinidan oldingi daryo boʻylab surdi. U yerda qattiq yuqori tosh qatlamining tor joyida qoldi. Shunday qilib, suv toshqinidan keyingi boʻshliq bilan birga deyarli yopiq tosh gʻovak, Karolina-árok yuqori yarim gʻorasi hosil boʻldi. Quvurga oʻxshash daryo bu suv toshqinini shu yoʻnalishda olib bordi. Atrofidan farq qiluvchi, siqilib qolgan tosh blokining materiali, pushti rangli amfibolandezit.

Xuddi shunday materialdan, biroz uzunroq va ingichka blok ham yarim gʻoraning tubida, asosni tashkil etuvchi qumtepalik orasida joylashgan. Suv toshqini tor joydan oʻtib, suv toshqinidan pastki, kichik yoyilgan qismda harakatlanishni davom ettira olmadi. Nashrga qoʻshilgan bir reja xaritasi uchta kesim bilan va yarim gʻora koʻrinadigan bir foto. Xarita Fodor Tamásné va Ozoray György, foto esa Ozoray György tomonidan olingan. 1967‑yilda nashr etilgan «Pilis útikalauz» nomli kitobda Karolina-árok vertikal ravishda tushib ketgan zinapoyalar ostida kichik boʻshliqlar mavjudligi, ular qum bilan gʻoraga oʻxshash tarzda qoplanganligi aytilgan. 1974‑yilda chiqqan «Pilis útikalauz» kitobida, Pilis togʻlari va Visegrádi togʻlari gʻoralar roʻyxatida (19–20‑bet) Karolina-árok boʻshliqlari Pilis togʻlari va Visegrádi togʻlari gʻoralari orasida joylashganligi zikr qilingan. Visegrádi togʻlari gʻoralarini tasvirlaydigan boʻlimda 1967‑yildagi yoʻlakda keltirilgan tavsif takrorlangan.

1976‑yilda tugallangan va Bertalan Károly tomonidan yozilgan "Magyarország barlangleltára" nomli qoʻlyozmada Karolina‑árok yuqori yarimgʻorasi Pilis togʻida, Visegrádi‑togʻida, Pomázda, Csobánkától É‑gacha taxminan 2,5 km masofada, Holdvilág‑árokning oʻng tomonidagi yon tarmoqda, Karolina‑árok past yarimgʻorasi darajasidan 20 m balandlikda joylashganligi aytilgan. Gʻova 5 m uzunlikda, 3 m kenglikda va 2 m balandlikda. Bir necha metrli tosh ustunlari bilan qoplangan suv osti gʻovasi. Qoʻlyozmadagi yarimgʻora boʻlimi 2 adabiy asar asosida yozilgan. 1984‑yilda nashr etilgan "Magyarország barlangjai" kitobining milliy gʻora roʻyxatida bu yarimgʻora Karolina‑árok yuqori yarimgʻorasi nomi bilan Szentendre‑Visegrádi‑togʻi gʻoralari orasida keltirilgan. Roʻyxatga bogʻliq ravishda Dunazug‑togʻi gʻoralari geografik joylashuvini koʻrsatadigan 1:500 000 masshtabdagi xaritada yarimgʻoraning geografik joylashuvi koʻrsatilgan.

1986‑yil Karszt va Gʻorilar boʻlimida nashr etilgan mintaqaviy bibliografiyada Karolina‑árok yuqori gʻorisi al‑gʻora nomi bilan keltirilgan. Ushbu yigʻindiga koʻra Karszt va Gʻorilar boʻlimida nashr etilgan asarlar orasida 1 ta al‑gʻora haqida soʻz yuritadi. Eszterhás Istvánning “Magyarország nemkarsztos barlangjainak listája” nomli, 1989‑yilda tayyorlangan qoʻlyozmasida, Visegrádi togʻlarida, 4900‑sonli gʻora katastr maydonida, Pomázda joylashgan Karolina‑árok yuqori al‑gʻorasi andezita‑glomerlatuvda paydo boʻlganligi aytilgan. Gʻora 6 m uzunlikda va 2,5 m balandlikda. Roʻyxatda, 1989‑yil oxirigacha maʼlum boʻlgan, Vengriyada karszt toshida emas, andezita‑glomerlatuvda yaratilgan 220 ta obyekt (203 ta gʻora va 17 ta sunʼiy boʻshliq) keltirilgan. Vengriyada 14 ta gʻora andezita‑glomerlatuvda paydo boʻlgan. Yigʻindiga koʻra, Kordos László 1984‑yilda nashr etgan gʻora roʻyxatida, karszt toshida emas, andezita‑glomerlatuvda yaratilgan 119 ta gʻora ham keltirilgan.