Khan's Grave

Xan molasi yoki Khanʼs Grave – Kazaxstan, Atyrau viloyati, Makhambet tumani, Saraishyq qishlogʻidagi oʻrta asr Saraishyq qalʼasida joylashgan arxeologik kompleks. Mahalliy aholining uzoq vaqt davomida bu joyni shu nom bilan tanishiadi. Kompleksda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar 15‑asrga oid elita dafn tuzilmalarini ochib berdi.

Tarixiy fon

«Xan molasi» haqidagi eng qadimgi yozma maʼlumotlardan biri harbiy topograf A. E. Alekseyevning 1861‑yilda Saraishyq joyida olib borgan tadqiqotlarida uchraydi. U gʻarbiy qismda, qalʼa ichida joylashgan, qozon gʻilamidan qurilgan dafn tuzilmasini tasvirlab, mahalliy aholi uni «Xan molasi» deb atashini qayd etdi.

Alekseyevga koʻra, qalʼa ichida vayron boʻlgan binolar va maqbaralar izlari qolgan. Faqat bitta maqbara butunlay saqlanib qolgan, unda olti dafn joylashgan. U bu yerda butun bir oilaning aʼzolari dafn qilingan boʻlishi mumkinligini taklif etdi. Shuningdek, 1846‑yilda Bukey hordining Zhangir Xani buyrugʻi bilan, tatar savdogarlari gʻilam dafn joylari ustiga yogʻoch panjalar qurilganini qayd etdi.

Alekseyev chizgan Saraishyq shahar rejasida, qalʼa ichidagi joy «Aulie (kripta)» deb belgilangan va «1835‑yilda qurilgan yodgorlik» yozuvi keltirilgan. Bu xarita 2017‑yilda Rossiya Davlat Harbiy Tarixiy Arxivida topilgan boʻlib, keyingi tadqiqotlar asosiga aylandi.

Etnografik dalillar

«Xan molasi» haqida muhim maʼlumot manbalaridan biri jamoat arbobi Shokan Karzhauovning xotiralari boʻlib, u etnograf Akhmet Toktabai tomonidan nashr etilgan. Ushbu xotiralarga koʻra, Karzhauov otasi Myrzagali Karzhauovning istagini amalga oshirib, uni Kasym Xanning mazariga yaqin joyda dafn qilgan. Hisobga koʻra, Kasym Xanning qabri yarim yer osti masjid ichida, zinadan chiqish yoʻli bilan yetib boriladigan joyda joylashgan, undan keyin xonning mazariga oʻtish mumkin. Bu maʼlumot keyingi arxeologik ishlar davomida hisobga olingan.

2020‑yilda Saraishyq muzey‑rezervati arxeologlari qazish‑tadqiqotlar davomida Myrzagali Karzhauov va uning oilasiga tegishli qabriy toshlarni topishdi.

Arxeologik tadqiqotlar

"Khanʼs Grave" majmuasining qazilmalari 2020‑yildan 2022‑yilgacha Davlat tarix‑madaniyat muzeyi‑rezervati "Saraishyq" arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan olib borildi.

Qazilmalarda ikkita qozonli gʻishtdan qurilgan maqbaralar topildi. Ular taxminan 1,2 metr chuqurlikda, poydevorlari yer yuzasidan taxminan 2,2 metr chuqurda joylashgan edi.

Sharqiy maqbara

Ichki oʻlchamlari 4×4 metr. Qolgan devor balandligi 105 sm. Quruvchilar 22×22×5 sm va 23×23×5 sm oʻlchamdagi keramika gʻishtlardan foydalangan, pol ham gʻisht bilan qoplangan edi.

Gʻarbiy maqbara

Bu toʻrtburchak tuzilma boʻlib, oʻlchamlari 4,3×4,3 metr. Uning burchaklari yuqoriga koʻtarilib, nuqtali gumbazli tavan hosil qiladi. Pol alabaster kukuni bilan qattiq bosilgan. Ikkala maqbara ham dastlab gumbazli tomlar bilan qoplangan edi.

Maqbaralarning yaqinida arxeologlar alabasterdan yasalgan arxitektura bezaklari boʻlaklarini topishdi, ularda spiral ornamentlar va gumbazning tepasiga oʻxshash qismlar bor edi. Tadqiqotchilar bu elementlar oʻrta asr maqbaralarini bezash uchun ishlatilgan dekorativ arxitektura elementlari deb hisoblashadi. Ikkala maqbaraning kirishlari janubi‑gʻarbga qaragan boʻlib, uzun dromos yoʻlaklari shaklida. Bu dromolar 375 sm uzunlikda, 100 sm kenglikda va 80 sm balandlikda saqlanib qolgan. Ular asosiy maqbara tuzilmalaridan alohida qurilgan va gʻisht ishlari maqbara devorlariga birikmagan. Ichki devor yuzalari oq alabaster bilan silliqlangan.

Artefaktlar

Qazilmalarda mis tugmalar va mahkamlagichlar, temir kamar tikuvchasi, keng boshli mixlar, yogʻoch sandiq qoldiqlari va mato boʻlagi topildi.

Tekstil parchasi tahlili uning sof ipakdan toʻqilgan va kumush iplar bilan qoplangan, oltin bilan yoritilgan – yaʼni, kesilgan yoki boʻshatilgan, velvett ekanligini koʻrsatdi. Tadqiqotchilar bu 15‑16‑asrlar davomida Usmoniy Imperiyasi davrida ishlab chiqarilgan yuqori sifatli import qilingan mato boʻlishi mumkin, deb hisoblaydilar.

Bunday matolar oʻsha davrda yuqori ijtimoiy mavqega ega boy odamlar tomonidan kiyilardi, shuning uchun bu topilma bu yerda dafn qilingan shaxslar elita qatlamiga mansub boʻlganligini koʻrsatadigan muhim dalil hisoblanadi.

Antropologik va Radiokarbon tadqiqotlari

Mausoleylarda topilgan inson qoldiqlari tarqoq va anatomik tartibsiz boʻlib, dafn etish jarayonida qadimda oʻgʻirlangan va inshootlardagi gʻishtlar boshqa joylarda qayta ishlatilish uchun demontaj qilinganini koʻrsatadi.

Suyak namunalarining radiokarbon tahlili dafn etish vaqtini 1413‑1474 yillar oraligʻiga, yaʼni 15‑asr oʻrtalariga taqqoslaydi.

Tadqiqotchilar bu kompleks Nogʻay Qorongʻi va Qozogʻiston Xonligi davrida elitalar uchun nekropolis boʻlib xizmat qilgan boʻlishi mumkin, deb hisoblaydilar.

Barqaror izotop tahlili dafn qilinganlarning ovqatlanishi asosan goʻsht, baliq va sut mahsulotlaridan iborat boʻlganini koʻrsatdi, bu esa oʻrta asr Saraishyq aholisi iqtisodiyotida chorvachilik muhim rol oʻynaganligini bildiradi.

Genetik tadqiqotlar

Saraishyqda arxeologik qazishmalar davomida topilgan inson skelet qoldiqlarining genetik tadqiqotini Milliy Biotexnologiya Markazining Inson Populyatsiyasi Genetikasi Laboratoriyasi boshligʻi Maksat Zhabagin olib bordi.

"Khanʼs Grave" kompleksi inson suyaklari boʻyicha antropologik tadqiqot 28 shaxs – 16 erkak va 12 ayol qoldiqlarini aniqladi. Erkak qoldiklarida otalik izini kuzatish uchun Y-xromosoma sinovi hamda boshqa genetik tahlillar amalga oshirildi.

Tadqiqotda 16 erkakdan 11 tasi C2b1a haplogrupini olib yurishi aniqlandi. Ushbu haplogrup zamonaviy Qozogʻiston aholisi orasida, xususan Junior Juzning Bayuly va Alimuly qabilalari ichida keng tarqalgan. Baʼzi tadqiqotchilar bu haplogrupni Chingiz Xonning avlodlari bilan bogʻlaydilar.

Bundan tashqari, alohida namunalarda G2a2, E1a1, E1b1b, N1c2 va I2c1 haplogruplari ham aniqlangan — bu liniyalar Oʻrta Sharq, Oʻrta yer dengizi, Sharqiy Yevropa, Kavkaz, Baltik hududi va Shimoliy Yevropada yashovchi xalqlar orasida uchraydi.