Kossuth Cave

Kossuth-gʻor Aggteleki milliy bogʻida joylashgan Aggteleki‑karsztda topiladi. Vengriyaning qatʼiy himoyalangan gʻorlaridan biri. Gidrolojik jihatdan ham muhim gʻor. Suv oqimi Jósvafő yaqinidagi Nagy Tohonya‑manbaini oziqlantiradi. Gʻor Aggteleki‑karszt va Slovak‑karsztning boshqa gʻorlari bilan birgalikda Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Aggteleki‑karsztning oltinchi eng uzun gʻori.

Mavjudligi ilgari ham taxmin qilingan, lekin tadqiq etilishi faqat 1956‑yilda amalga oshirildi, hozirgi oxirgi nuqtasiga esa oʻn yillik davomida oʻtib boʻlmaydigan sifon orqali 2010‑yilda erishildi. Gʻor va unga tegishli manbanning oʻziga xosligi shundaki, karsrt suvining harorati atrofdagi karsrt manbalaridan issiroq, bu chuqur karsrtdan keluvchi issiq suv bilan aralashish natijasidir. 2022‑yil 3‑aprel kuni gʻorni oʻrganayotgan shoʻkinda halokatda hayoti yoʻqoldi.

Tavsifi

1610 metr uzunlikdagi gʻor vertikal yoyilishi 60 metr, kirish joyi dengiz sathidan 221 metr balandlikda, Jósvafő chetida, toʻgʻridan‑toʻgʻri Tohonya‑manbai yonida ochiladi. Tuzilmalarda atrofdagi boshqa gʻorlarga nisbatan kamroq. Gʻorning eng chuqur nuqtasi Reménytelen‑sifonning pastki qismida 33 metr chuqurlikda, eng baland nuqtasi Agyagkuszoda oxirida 28 metr balandlikda joylashgan. Yopiq gʻor Aggteleki milliy bogʻining boshqarmasi ruxsati bilan tashrif buyurilishi mumkin.

Aggteleki‑karsztning oltinchi eng uzun gʻori, Baradla‑gʻor, Béke‑gʻor, Szabadság‑gʻor, Vass Imre‑gʻor va Meteor‑gʻoridan keyin.

Gʻor adabiyotda Kossuth Cave (Kordos 1977) va Nagy‑Tohonya‑manba gʻor tizimi (Bertalan 1976) nomlari bilan ham uchraydi.

Suv tizimi

Gʻorning manbai, Tohonya‑manbai yoki boshqa nomi bilan Nagy Tohonya‑manbai, suv oqimi juda oʻzgaruvchan va suvi odatdagidan issiroq haroratga ega boʻlgani sababli tadqiqotchilarni uzoq vaqt davomida qiziqtirib kelgan. Oʻlchov natijalariga koʻra, manba suvi katta suv oqimi paytida sovuqroq, lekin hali ham atrofdagi karsrt manbalaridan issiroq, oʻrtacha 14 °C. Taxminlarga koʻra, bu chuqur karsrtdan keluvchi, doimiy oqimli, issiroq suvning aralashishi yoki yer yuzasidan sızib kelayotgan suvning maʼlum chuqurlikka yetib, issiroq boʻlishi natijasida yuzaga keladi.

Manbada baʼzan yogʻingarchilikdan mustaqil ravishda suv toshqinlari paydo boʻlishi kuzatiladi, bu esa murakkab teshik tizimi mavjudligini taxmin qilishga imkon beradi. Gádoros Miklós batafsil oʻlchovlar seriyasini oʻtkazib, bunday iqlimiy toshqinlar paytida suv harorati bir necha yuzda bir darajaga oʻzgarishini aniqladi, keyin esa oqim tezligi, suv oqimi miqdori va bosim toʻlqinlari tarqalishi kabi qoʻshimcha omillarni hisobga olgan holda, hali nomaʼlum gʻor boʻlimida teshik tizimi qanchalik masofada joylashganligini hisoblab chiqardi. Shuningdek, Katta Tohonya‑manba va yaqin Lófej‑manba suv oqimi oʻzgarishlari oʻrtasida bogʻliqlik boʻlishi mumkinligi eʼtirof etildi. Ikkinchisining suvi manbadan ozgina keyin vodiy tubida yoʻqoladi va 1967‑yilda osh tuzidan foydalangan suv belgilash tajribasi natijalari asosida Katta Tohonya‑manbada paydo boʻladi. Suv tizimi oʻrganish natijalari asosida, hozirgi kunda maʼlum boʻlgan Kossuth‑gʻor faqat hali kashf etilmagan, katta gʻor tizimining kichik bir qismi boʻlishi mumkinligi taxmin qilinadi.

Gʻor ichidagi sayohat

Aggteleki Milliy Parkda oldindan yozma ariza asosida, maxsus gʻor sayohati doirasida, kamida besh, koʻpida 10 kishi guruhlarida gʻorni ziyorat qilish mumkin. Tashkil etilgan sayohatlarda har kim 14 yoshga toʻlgandan yoki boʻyi 160 santimetrdan oshganidan soʻng qatnashishi mumkin, biroq gʻorda doimiy ravishda suv mavjudligi sababli, kauchuk botinkalar va suvga chidamli kiyim, yoki alohida poyabzal va alohida kiyim kiyish majburiydir. Shlem va bosh chirogʻini Aggteleki Milliy Park tashrif buyuruvchilarga taqdim etadi.

Kirish yoʻli xonadonidan keyin keng Aula nomli boʻlimga kiramiz, bu xona gʻor ustidagi Szelelő-lyuk bilan bogʻlanishi mumkin, keyin koridor keladi, uning pastki qismida suv tortgichlarni koʻramiz. Toʻfon holatida suv gʻorning asosiy tarmoqlarida shu yerga oqadi, ayniqsa katta suv toshqini paytida bu joylardan ham oqadi, keyin kirish yoʻli xonadoni orqali tashqariga chiqadi, yana manba suviga qoʻshiladi. Kuchayib borayotgan shovqinli tovushni eshitish mumkin, bu Moraj burilish, keyin yoriq pastida manba suvi paydo boʻladi, u bu yerda yoʻqolib, manba tomon yoʻlini davom ettiradi. Keyingi yoʻlda, daryo suvidan tobora chuqurlashuvchi koʻl boʻladi, uni birinchi tadqiqotchilar gʻumli qayiq yordamida pastga tushirgan, lekin bir davrda yogʻoch taxtalardan yasalgan qayiqqa oʻrnatilgan, keyinroq traktor ichki qismi gʻorchiqlarni nisbatan quruq oʻtishida yordam bergan, hozir esa simli koʻprik, bosqichli dronlar va tutash dronlar yordamida oʻtish mumkin, boʻyin choʻntagiga suvga botmasdan. Koʻlni ikki kichik sharsharalar kuzatadi, ularning ustida shoxlar yuqoriga ochiladi. (Ular 300 metr uzunlikdagi, tomchilar toshlari boy boʻlgan yuqori qatlamga olib boradi. Bu qatlamni oʻrganish maxsus tayyorgarlikni talab qiladi.) Sharsharalardan chiqib, suv oqimini kuzatib, katta hajmdagi xonaga yetamiz, pastki qismida koʻl bilan, bu yerda Reménytelen-sifon chiqadi. Bu yerda 1960‑yillarda portlatilgan boʻshliqni koʻrish mumkin, bu suv osti tadqiqotlarining boshlangʻich nuqtasi, hozirgi kunga qadar yoʻnaltirilgan sayohatlar davom etadi. Bu yerdan faqat sifon orqali pastga yoki tor Agyakkuszoda nomli boʻlim orqali yuqoriga chiqib, boshqa yoʻlaklarga erishish mumkin.