Kuriszláni Cave

Kuriszláni-beszakadás Aggteleki milliy park hududida joylashgan bir gʻor. Gʻor Aggteleki‑karszt va Slovak‑karsztning boshqa gʻorlari bilan birga Jahon merosi tarkibiga kiradi. Unda denevirlar ham uchraydi.

Tavsifi

Kuriszlánfői-beszakadásda gʻor ochiladi. Kuriszlánfői‑zsomboldan bir necha yuz metr masofada joylashgan. Kuriszláni-beszakadásning kirish qismi quduq shaklida qurilgan. 2 m chuqurlikgacha toʻrtburchak beton quvurchak, 4 m chuqurlikgacha esa betonlashtirilgan va tosh bilan qoplangan devor kirishni mustahkamlaydi. Kuriszlán‑quduq suvini yutuvchi vaqtincha faol suv yutuvchi gʻor. Oʻrta triass kalsiyli toshda shakllangan, lekin kirish joyida permiy glinoklay ham mavjud. Gʻor yoʻllarida rivojlangan tomchilar koʻrinadi. Muhim jihatlaridan biri, Kossuth‑gʻorining “Reménytelen‑sfizon” qismiga bu yerdan ehtimol oson kirish mumkin boʻlishidir.

1972‑yilda birinchi marta Kuriszláni-beszakadás deb atalgan gʻor adabiyotda (Kérdő 1972). Gʻor adabiyotda Kuriszláni‑gʻor (Boldogh 2007), Kuriszláni beszakadás (Bertalan 1976), Kuriszláni‑suv yutuvchi (Boldogh 2007), Kuriszláni suv yutuvchi‑gʻor (Boldogh 2007), Kuriszlánvölgyi beszakadás (Radó 1956), Kuriszlán‑völgyi‑suv yutuvchi gʻor (Boldogh 2007), Kuriszlán‑völgyi suv yutuvchi‑gʻor (Boldogh 2007) va Kurizsláni‑gʻor (Berhidai, Cser, Holl 1981) nomlari bilan ham uchraydi.

Tadqiqot tarixi

1951‑yil may oyida Kuriszlán‑völgyda, Nagytohonya‑manbai ustidagi hududda, yer qulab, atrofga tushgan yogʻingarchilik shu yerda yutilgan. 1956‑yilda Budapesti Texnik universiteti Mineralogiya va Geologiya kafedrasining Gʻor tadqiqot guruhi Kuriszlánvölgyi beszakadásni tadqiq qilishdi. 1965‑yilda ÉKME Gʻor tadqiqot guruhi buzilish bilan gʻorni kashf etdi. 1965‑yilda Kuriszláni-beszakadás 50 m uzunlikda va 15 m chuqurlikda edi. Oʻsha paytda doimiy suvli suv oqimi gʻor boʻylab oqib, gʻorning oxirida joylashgan sfizonda yoʻqolgan.

1966‑yilda ÉKME Barlangkutató Csoport Jósvafő chegarasida joylashgan kuriszlán‑fői 1‑sonli beszakadishda qazilgan gʻorada koʻp yogʻingarchilik tufayli izlanish ishlarini juda surishtira olmadi. Guruh aʼzolari yuzaki yer tekshirishlari davomida bir necha, qazishga arziydigan beszakad, zambolyt, gʻoraviy teshiklarni topdilar, masalan 2‑sonli kuriszlán‑fői beszakadni. 1967‑yilgi Karszt‑ va Barlangkutatási Tájékoztatóda guruhning 1966‑yilgi ishlari haqida hisobot nashr etildi. 1967‑yilda Budapesti Műszaki Egyetem Asvány‑ va Földtani Tanszék Barlangkutató Csoporti aʼzolari gʻorada izlanish ishlarini olib bordilar, bu jarayonda portlash ham qilish kerak edi.

1972‑yilda VITUKI Barlangkutató Csoport aʼzolari suv boʻyoq bilan Kuriszláni‑beszakad va Nagytohonya‑manba oʻrtasidagi bogʻlanishni aniqladilar. Koʻrsatkich materialining oʻtish muddati qisqa edi. Shunda beszakadda kichik qazish ishlarini amalga oshirdilar. 1976‑yilgi MKBT Meghívóda eʼlon qilingan roʻyxatga koʻra 1976‑yilda Papp Ferenc Barlangkutató Csoportga Shimol‑Borsodi‑karszton joylashgan Kuriszláni‑beszakadni oʻrganish uchun ruxsat berildi. 1976‑yilda yakunlangan, “Magyarország barlangleltára” nomli qoʻlyozmada shunday yozilgan: Jósvafőda, kuriszláni pajta yonida Kuriszláni beszakad joylashgan. Gʻoraning kirish qismi shlang shaklidagi beszakad. Taxminan 16 m chuqurlikdagi gʻora eski suv tortish gʻorasi boʻlib, u beszakadga aylangan. Kirish atrofida hayvonlar tushib ketmasligi uchun devor qurilgan. Qoʻlyozmaning gʻorani tasvirlovchi qismi 3 ta tadqiqot asosida yozilgan.

Papp Ferenc Barlangkutató Csoport 1981‑yilgi hisobotida joyi bir joylashuv xaritasida belgilangan, bu xaritada Papp Ferenc Barlangkutató Csoport tadqiqot hududining ÉNy‑qismida joylashgan gʻorlar joylashuvi koʻrsatilgan. Kurizsláni‑gʻor nomi Kuriszláni zsombolytól DNy‑ga koʻrsatilgan. 1981‑yilgi MKBT Hisobotida bu joylashuv xaritasi nashr etilgan. 1984‑yilda nashr etilgan “Magyarország barlangjai” kitobida Kuriszlán‑vodiyda 1951‑yilda roʻy bergan tushish haqida oʻqish mumkin. Nashrning milliy gʻor roʻyxatida Aggteleki‑karszton joylashgan gʻor Kuriszláni‑tushish nomi bilan keltirilgan. Roʻyxatga bogʻliq ravishda Aggteleki‑karszt va Bükk togʻ tizmasining gʻorlarining geografik joylashuvini koʻrsatadigan 1:500 000 masshtabdagi xaritada gʻorning geografik joylashuvi koʻrsatilgan.

Magyar Karszt‑ és Barlangkutató Társulat 1988‑yilgi markaziy tadqiqot lagerining bir buzilish joyi boʻlgan, lekin Kossuth‑gʻor Reménytelen‑sfizon qismi unga yetib boʻlmadi. Lager davomida kirish yoʻli tozalangan, gʻorning kirish qismi temirbeton bilan qurilgan va gʻorning tor joylarida kengaytirish portlashlari amalga oshirildi. Tadqiqot lageri haqida hisobotda kuriszláni tushish 1960‑yillarda ochilgan yuksalish boʻlib, hozirgi kunga qadar faol suv tortuvchi sifatida ishlaydi, Kossuth‑gʻor tizimiga gidrologik jihatdan tasdiqlangan. Ish natijasida gʻorning yanada tadqiq etish imkoniyati yaratilgan, bu imkoniyat darhol Papp Ferenc Barlangkutató Csoport tomonidan lager tugashi bilan foydalanilgan. Lager hisobotiga Borzsák Péterning fotosurati ilova qilingan, unda Kuriszláni‑tushishning qulash xavfi boʻlgan kirish qismiga taʼminlovchi temirbeton tuzilishi koʻrinadi.

1988 yil 28 iyulda gʻorning asosiy reja xaritasi va E–D yoʻnalishidagi uzun kesim xaritasi tuzildi. Xaritalarni Holl Balázs va Marton Ádám tayyorlashgan. Oʻrganish boʻyicha gʻor 26 m chuqurlikda. 1988‑yilgi Karszt va Gʻorlar jurnali sahifasida Papp Ferenc Gʻor tadqiqot guruhi 1988‑yilda Kuriszláni‑teshikni ochish va yoʻllarni mustahkamlash ishlarini davom ettirgani haqida maʼlumot berilgan. Kuriszláni‑teshik yaqinida Bobby‑gʻor joylashgan. 1995‑yildan boshlab Aggteleki‑karszt va Slovakiya‑karsztning boshqa gʻorlari bilan birga Kuriszláni‑teshik Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.