Lake Hévíz Protected Area

Himoya tomonidan toʻgʻridan‑toʻgʻri taʼsirlangan hudud Vengriyaning dunantuli yarim orolida, Zalai togʻliklari va Keszthelyi tekislik chegarasida, Zalavári togʻida joylashgan. Balatonning gʻarbiy shahri, Keszthelydan gʻarbga 7 km masofada, Hévíz shahrining ichki va tashqi hududlarida, shahar markazidan janubi‑sharqiy yoʻnalishda. Maydoni: 60 ha 5062 m² (undan koʻli yuzasi 4,44 ha).

Yoʻriqnoma

Balaton‑togʻliklari Milliy Bogʻ Boshqarmasi Hévíz Szent András Reumakórház va Davolash‑badi bilan, mulk boshqaruvchisi sifatida, dunyoda oʻzgacha Hévíz koʻli yanada kuchli himoyasini taʼminlash maqsadida Hévíz‑davolash koʻli Tabiatni muhofaza qilish hududini kengaytirish toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Hévíz shahrining, turizmning toʻliq aholi joylashuvi koʻlga sezilarli darajada koʻproq inson (tirik hayotini, fiziko‑kimyoviy xususiyatlarini, va shu bilan davolash taʼsirini) xavf ostiga qoʻyuvchi aralashuvlar, ifloslanishlar yuzaga kelish imkoniyatini oshirdi.

Kengaytirilgan tabiatni muhofaza qilish hududi Hévíz koʻlining toʻliq ichki himoya hududini oʻz ichiga oladi, bu hududdan tashqarida biror oʻrmon boʻlagi istisno boʻlib, Szent András Davlat Reumatologiya va Reabilitatsiya Kasalxonasi nazoratida. Ushbu kengaytirish bilan ichki himoya hududiga bir xil tabiat‑va atrof‑muhófazasi muomala taʼminlanadi. Shuningdek, tabiatni muhofaza qilish manfaatlari va gidrogeologik tadqiqotlarda belgilangan maqsadlar toʻliq amalga oshirilishi mumkin.

Kuchaytirilgan himoyalangan manba gʻorasi va koʻl, suvning davolash xususiyatlari, toʻliqligining asosiy mezoni suv oqimi bilan bogʻliq. Koʻlni oʻrab turgan botqoqlar qonun kuchi bilan (ex lege) himoyalangan. VITUKI – MÁFI tadqiqotining yakuniy hisobotiga koʻra kükur oqimi optimumi 450 – 500 l/s suv oqimi holatida yuzaga keladi. Yakuniy hisobot taklifiga binoan “kelgusida ruxsat etilgan suv olishlarning bosimni pasaytiruvchi taʼsiri Hévízi‑davolash manbasining qayta tiklanishini uzoq muddatda xavf ostiga qoʻymasligi uchun miqdoriy himoya chizigʻini ishlab chiqish zarur”.

Iqlimi

Umuman olganda, hududga sub‑Mediterranean iqlim taʼsiri taʼsir qiladi, bu may oyining oxiri va oktyabr oyidagi yogʻin maksimalida namoyon boʻladi. Nisbatan yumshoq qish va juda issiq boʻlmagan yoz xosdir.

Yillik umumiy yogʻin oʻrtacha 500–700 mm.

Yillik harorat oʻrtacha: 10,2 °C

Yanvar oʻrtacha harorati: -0,4 °C

Iyul oʻrtacha harorati: 20,8 °C

Qorli kunlar soni: 20-25 kun

Shamol yoʻnalishi va chastotasi: E – 15%

Koʻl va uni oʻrab turgan himoya oʻrmonlari oʻzaro taʼsir natijasida oʻziga xos, mahalliy mikroiqlim shakllandi. Suvli hududlar taʼsiri bilan mahalliy iqlim barqarorroq boʻlib, oʻrmonlar shamollarni yutadi, koʻl va atrof-muhit tez-tez bugʻlanadi. Parkning tabiiy xususiyatlariga koʻl katta taʼsir koʻrsatadi. Eng muhim oʻzgartiruvchi taʼsir issiq taʼsiri boʻlib, uning fiziologik taʼsiri tuproq xususiyatlari bilan birga eng oʻziga xosdir. Issiq suv xususiyatlari tufayli koʻl atrofida iqlim quyidagi shaklda taʼsir qiladi:

issiq taʼsir koʻlnigʻa shimol‑shimol‑gʻarb tomondan chegaralovchi oʻrmonning shamolga qarshi himoya taʼsiri sababli nafaqat suv yuzasida, balki uzoqroq ham namoyon boʻladi

yer osti suvini isitish orqali koʻl boʻyidagi zonaning tuprogʻi qishda ham muzlanmaydi, yoki faqat yuzaning yaqinida muzlanadi

boshqa bugʻlanib ketgan suv qattiq sovuq davrida atrofdagi daraxt, buta shoxlariga tomchi yoki qor shaklida tushadi, va tomchi hosil boʻlishi hamda muzlash issiqligini chiqarishi orqali ularning kuchli sovishini sekinlashtiradi

U uchta taʼsir natijasida qirgʻoq boʻylab zona (suvdan 20–40 m masofada) iqlimi hududning oʻzi nisbatan barqaror makroiqlimidan ham qulayroq, shuning uchun

yaqin yerosti suv tufayli suv taʼminoti qishda-yozda ham koʻp

tosh yaqinidagi tuproq muzlamasligi sababli doimiy yashil oʻsimliklar hayotiy qurib qolishdan aziyat chekmaydi

yozda faqat bir necha daraja yoki umuman issiqroq emas, kuz-qish-bahor davri bilan solishtirganda ancha yumshoq, issiq suv massivi yaqinida

Gidrologiya

Hévízi koʻli suvini manba gʻorining manbalari doimiy ravishda taʼminlaydi. Qobiq shaklidagi koʻl 38,5 m asosida ochilgan manba gʻori Dunántúli-markaziy togʻlarning katta yer osti oqim tizimining togʻ peremi yorilish joyi. Manbalar Keszthelyi tekisligining shimoli-gʻarbiy chetida bir É-D-i urish yoʻnalishidagi tuzilma chizigʻi boʻylab yuqori-pannoniy konglomerat, qum toshidan chiqadi. Bir gʻor ichida issiq va sovuq manbalar suvlari aralashadi. Gʻorni bir loy yostiq boʻlinadi. Bu yerda termal suv paydo boʻladi: sharqiy tomonda 26,3 °C (≈10%), gʻarbiy tomonda esa 41 °C (≈90%) suv chiqadi.

Koʻlning umumiy suv hajmi bir necha kun ichida yangilanadi. Suvni shimolda shimoli-daryo orqali Ó-Berek-kanali, janubda Hévízi-daryo qabul qiladi. Hévízi-gʻarbiy koʻl TT hududida yana bir kanal mavjud, Úsztatómajori kanali, u Hévízi-daryo bilan bir yoʻnalishga chiqadi. Koʻl suvi oxir-oqibat Zalaga, keyin Balatonga yetadi.

Oʻsimlik birlashmalari

Gʻarbiy park oʻrmoni oʻsimlik geografik jihatdan pannoniy flora hududi dunántúli flora hududi zalai flora jarayoniga tegishli.

Bu oʻsimlik tarkibi bu yerning iqlim va tuproq sharoitlariga mos keluvchi tabiiy oʻrmon turidan juda farq qiladi. Tabiiy oʻsimlik qoplamasi Ilir uslubidagi qayin-bogʻdoy boʻlar edi. Oʻrmonning qirqim va oʻt tekisligida ushbu birikmaga xos turlarni topamiz: oddiy qamish, chiziqli kichik shoxli, qizil halqali som, ayiq piyoz, qor gullari va hokazo. Amalda yuqori yaproqli qatlam Festetics tomonidan bogʻ qurish maqsadida ekilgan qora qaragʻay, qizil qaragʻay, qizil qaragʻay guruhlaridan iborat. Pastki qoplamaning hukmron oʻsimliklari akatsiya, ibodat daraxti, yashil jigar, togʻ jigar, erta jigar. Oʻrmonning oʻt tekisligida katta miqdorda atirgul, oʻrmon shox, xushboʻy ibolya, kichik meteng mavjud. Populyatsiyada 100 yillik yoki undan ham eski qayinlar oʻtmishni eslatadi. Qayinning tanas shakllari eski yaylov xoʻjaligini tasdiqlaydi.

Hévízning botqoqlik hududi oʻsimlik geografik jihatdan Pannoniy flora hududi janubi-gʻarbiy Dunántúl flora mintaqasiga, Zala flora hududiga tegishli.

Hévíz koʻli, shuningdek, atrofdagi botqoqlik va botqoqlik dunyosi organik gidrologik, ekologik va oʻsimlik geografik birlikni tashkil etadi. Inson taʼsirlari hozirda asl tabiiy komponentlar ustidan hukmronlik qilmoqda.