Magas-bakonyi Tájvédelmi Körzet

Magas-bakonyi Tájvédelmi Körzet hududi 8 753 gektar, undan 478 gektar qatʼiy himoyalangan. Tabiat himoya hududi Balaton-felvidéki Milliy Park Boshqarmasiga tegishli.

Joylashuvi

Tabiat himoya hududi Zirctan gʻarbga, Bakonykoppány, Farkasgyepű, Pénzesgyőr tomonidan belgilangan chegara gacha yoyilgan. Dunántúli-markaziy togʻlarining xos, bukli oʻrmonlar bilan qoplangan hududi 1991‑yilda himoya ostiga olindi. Himoya qilinishini tasdiqlovchi qonun: At‑muhitni himoya va hududni rivojlantirish vaziri 4/1991‑son (III. 22.) KTM farmoni Magas-bakonyi Tájvédelmi Körzetni tashkil etish haqida. Tabiatni himoya qilishni hududning nisbatan tegmaganligi, uning 84 % ni qamrab olgan oʻrmonlarning deyarli toʻliq asl holati ham asos soldi.

Xususiyatlari

Hududni 300‑400 metr oʻrtacha balandlikdagi tekisliklardan taxminan yuz metrga koʻtarilgan röglar, kichik‑katta havzalar va chuqur daryo vodiylari tashkil etadi. Turli intensivlikdagi geologik harakatlar natijasida Gerence daryosi vodiyidan sharqqa zichroq vodiy tarmogʻi, daryolar, oʻtkir togʻlar, sharqda esa toʻpriklar, suv oʻtkazgichlar bilan turli keng togʻ yelkalar va yumshoq yon tomonlar shakllandi. Vodiylar, qirqimlar, kichik‑katta daryolar tomonidan kesilgan hududda oʻttizdan ortiq gʻor mavjud. Eng mashhurlari deyarli vertikal, yigirma metr chuqur gʻor bilan ochilgan Ördöglik, va Kis‑ hamda Nagy‑Pénzlik. Ayniqsa qiziqarli boʻlgan, betyárlegendalardan oʻralgan Odvas‑kői‑gʻor, uni qadimgi odam ham oʻz foydasiga ishlatgan, bu kunga oid tosh asrlarining topilmalari tasdiqlaydi. Xuddi shunday qimmatli hodisa Szárazgerence vodiydan janubga yoyilgan toʻprik maydoni. Szömörke‑vodiyda koʻrinadigan ohaktosh qadamli zinapoya, u yerda Judit‑manba suvi oqib, Bükk Szalajka‑shoxobchasiga oʻxshash manzarani yaratadi. Tabiatning eng goʻzal qismlaridan biri Gerence daryosi tomonidan shakllangan daryo‑shaklidagi Gerence vodiy va Kerteskői‑daryo, vodiylarning tosh devorlarida kichik gʻorlar bilan.

Hududning maxsus himoyalangan qiymatlari orasida

Szentgáli Tisztavíz-choʻkmasi,

Bakonybél Ijtimoiy Uy bogʻi, shuningdek Somogyhegy, Szömörkevölgy va Tisztavízvölgy,

Iharkút (Bakonyjákó),

Kopaszhegy va Öreg-Szarvad-árok (Bakonyszücs),

Vörös János Séd-völgye (Ugod)

Oʻsimlik va hayvonot dunyosi

Turli xil yuzalar va tinchlik koʻp rangli va qimmatbaho oʻsimlik jamoalarining paydo boʻlishiga sabab boʻldi. Magas-Bakony iqlimi togʻ oʻsimliklari rivojlanishiga qulay: bu hudud mamlakatning eng sovuq va eng yogʻingarchilikli qismlaridan biri, shu bilan birga quyoshli soatlari koʻp. Togʻning eng baland joylarini togʻ buklari (masalan, Fekete Séd-völgydagi qadimiy buklar) va baland koʻrissel, togʻ shilliq bilan aralash bukli oʻrmonlar qoplaydi. Bukli halqa pastki qismi Magas-Bakony hukmron oʻrmon turi boʻlib, koʻp hollarda koʻrissel, shilliq, qoʻyqoʻziq bilan aralash gʻaribiy bukli jamoaga aylanadi. Pastga tushganda gʻaribiy daraxtli-yongʻoq oʻrmonlar uchraydi, ularning pastki oʻsimliklari orasida sarkvirág, turbánliliom va qush uyasi kosbor gullaydi. Issiqroq, asosan janubiy tomonlarni sommal, chorsömör bilan aralash molyhostölgyeslar qoplaydi.

Chuqur, qorongʻu, namlikka boy daryo vodiylarida xos daryo oʻrmoni jamoalari yashaydi, ularning pastki oʻsimliklari gímpáfrány, holdviola, havasi turbulyasi bilan tavsiflanadi. Vodiylarning suv oqimlari pastki, kengaygan daryo boʻlaklarida koʻpincha kichik-yirik egri daraxtlar va laʼpreteklar bilan birga, sibiriy nőszirom, gyapjúsás, hússzínű ujjaskosbor bilan bezatiladi. Daraxtsiz joylarni ochiq dolomit togʻ toshlari qoplaydi, u yerda deres csenkesszel va törpe sással, naprózsával oʻsadi.