Malkaya

Malkaya (türkcha Herdenfelsen) markaziy Turkiyaning Kırşehir gʻarbida joylashgan ochiq tosh boʻlib, u hetit imperiyasi davriga oid luwiy hieroglif yozuvlarini oʻz ichiga oladi.

Tadqiqot tarixi

Tosh 1947 yil sentyabr oyida nemis bankiri Hans von Aulock tomonidan ov safari davomida kashf etildi. U toshning tasvirlarini olgan va oʻsha paytda Anqar universitetida hetitologiya professori boʻlgan Hans Gustav Güterbockni topilgan joy haqida xabardor qilgan. Güterbockdan qisqa ichki universitet xabari tashqari hech qanday nashr chiqmagani sababli, nemis altorientalist Helmuth Theodor Bossert 1950 yilda Kırşehirning Stadthüyüksi boʻylab tadqiqotlar doirasida birinchi marta bu joyga tashrif buyurdi. U bosma izlar yaratdi va Anatoliya safar xabarida qisqa eslatma nashr etdi. Yaratilgan fotografiyalar nashr uchun yetarli boʻlmagani sababli, u 1956 yil iyul oyida yana Kırşehirga safar qildi va toshni yanada chuqurroq oʻrganib, 1958 yilda natijalarini chop etdi. Shu munosabat bilan u toshni tuzali bilan va tuz kislotasi yordamida algalardan tozaladi va choʻtib tozaladi.

Italiya lingvisti Piero Meriggi 1975 yilda fotosuratlar asosida yozuvlar boʻyicha yana bir sharh yozdi. Keyin 1988 yilda Eberhard Rossner Turkiyadagi hetit tosh relieflari boʻyicha arxeologik qoʻllanmasida, 2005 yilda nemis arxitektor Horst Ehringhaus va nihoyat 2008 yilda britaniyalik hetitolog John David Hawkins bu mavzuga qoʻshildi.

Tavsif

Yozuvli tosh Kırşehirdan oʻn ikki kilometr gʻarbda, Yağmurlukale yoʻliga shimoli‑sharqiy tomonga taxminan bir yuz metrda ochiq maydon ustida joylashgan. U noaniq shaklda, maksimal diametri taxminan olti metr va aniq balandda. Atrofdagi dashtga oʻxshash yer qishloq xoʻjaligida foydalanilmaydi. Bossert bu joy 2‑ming yillik mil. avv. yozuvlar paydo boʻlish davrida oʻrmonli boʻlishi yoki bu yerda yoʻl boʻlishi mumkinligini taxmin qiladi. Atrofda esa hech qanday qishloq izlari topilmagan, eng yaqin maʼlum qishloq tepaligi Kırşehirning Stadthüyük boʻlib, Bossertning fikriga koʻra, bu yer muhim hetit shahri boʻlishi mumkin. Janubda joylashgan Sevdiğin qishlogʻidagi kichik tepalik esa unga juda kichik koʻrinadi.

Belgilarning oʻqilishi tartibi haqida aniq maʼlumot yoʻq, Hawkins har bir yozuvni Janubiy tomondagi 1‑yazuvdan boshlab, soat yoʻnalishi boʻylab, yoʻqolgan 2‑yazuv, Gʻarbiy tomondagi 3‑dan 5‑yazuvgacha va Sharqdagi 6‑yazuvga qadar nomlaydi. Shuningdek, turli tadqiqotchilar orasida sahifalarning yoʻnalishlari boʻyicha baʼzi farqlar mavjud, Hawkins buni qisqacha koʻrib chiqadi. Yozuvlarning baʼzilari xazina izlovchilar taʼsiri tufayli yoʻqolgan. Masalan, 1‑yazuvning pastki yarmi burgʻulash teshiklari sababli oʻqilmay qolgan. Toshning yuqori qismida katta portlash chuqurligi koʻrinadi, 6‑yazuvning ham oʻng yarmi yoʻqolgan. Aslida Janubiy-gʻarbiy tomonda joylashgan 2‑yazuvni Bossert portlatilgan tosh blokidan oʻqib, chizib olgan, lekin Hawkins uchun u endi koʻrinmas edi.

Matnlarning bir butun oʻqilishi imkonsiz. Bir nechta marta x‑ziti nomli shahzoda va uning otasi (?) Ura‑Tarhunda hamda x‑parinaia nomli malikani (Bossert xato ravishda uni ham shahzoda deb oʻqigan) zikr etiladi. Otasi qirol deb atalmagan, bu esa mumkin, chunki saroyda rasmiylar qirolning oʻgʻli boʻlmagan holda shahzoda (REX.FILIUS) unvonini olganlar. Keltirilgan ismlar Boğazköy (Ḫattuša) muhrlarida ham uchraydi, lekin bu shaxslar bilan bir xil boʻlishini tasdiqlovchi biror kontekst yoʻq. Shunga qaramay, ismlar va paleografik xususiyatlar, yaʼni baʼzi belgilar shakllari asosida, bu yozuvni hetit katta imperiyasi davriga, yaʼni mil. avv. 14‑yoki 13‑asrga taalluqli deb baholashadi. Bossert bu davrni mil. avv. 14‑yoki 13‑asr deb belgilagan.