Muncugtepe necropolis

Muncuqlutəpə nekropoli — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Sabirkənd va Kələntər Dizə qishloqlari yaqinida Temir davriga oid arxeologik obida.

Tadqiqotlar

Bu yerda 1979–1982‑yillarda olib borilgan tadqiqotlar davomida taxminan 1600–1700 m² maydonda 33 serdaba tipidagi qabir kompleksi oʻrganilgan. Qabirlar turli hajmdagi togʻ toshlari bilan tartibli ishlangan, ustlari sal toshlari bilan qoplangan. Kameralarning atrofiga 1,5 metrga qadar maydonda sal toshlar yotqizilgan. Uzunligi 3 metr, eni 1,6 metrga yetadigan serdabalar mavjud. Chuqurliklari 1,3 metrga qadar. Muncuqlutəpə qabirlari tuzilishi boʻyicha uch qismdan iborat:

qabirning kamerası;

kirish yoʻli;

alohida ishlangan qurbangah.

Kirish yoʻli qabirning kamerasiga gʻarb yoki sharq tomondan tosh bilan ishlangan, usti sal toshlari bilan qoplangan. Ularning toshli tartiblangan poli qabir kameralarining poliga nisbatan balandroq. Qabirning kamerasiga kirish yoʻli dikinaga qoʻyilgan bitta sal tosh bilan qoplangan boʻlib, bu keyingi dafn paytida qabirning kamerasiga kirishni osonlashtirgan.

Qabirlarning tuzilishi

Muncuqlutəpə nekropolining 33 serdabasidan faqat bittasida kamera dikinaga qoʻyilgan yassi toshlar bilan ikki qismga boʻlingan edi. Nekropoldagi serdabalarning barchasi oz yoki koʻp darajada qaratilgan, skeletlarning anatomik holati buzilgan va suyaklar kameraning ichiga sepilgan. Buning sababi keyingi dafn paytida oldingi skeletlarning orqa tomonga itilishi boʻlgan. Tasodifan tegilmagan bir necha skeletning holatiga koʻra dafn qilinganlarning qabirga bukilgan holati ham, yon ustida qoʻyilganligi ham aniqlangan.

E.ə III–II mingilliklarda qobirlarga bitishik ishlatilgan qurbangahlardan farqli ravishda Muncuqlutəpə sərdabələrinin qurbangahlari qobirning kirish yoʻlining qarshisida alohida ishlatilgan. Qurbangahlar toʻrtburchak, kvadrat va doira shaklida qurilgan. Muncuqlutəpə nekropolida bir necha tegilmagan qurbangah aniqlangan. Bu qurbangahlarga stolda idishlarning toʻliq toʻplami (28 dona gil idish) qoʻyilgan. Qurbangahlarda juda kam hollarda bezak buyumlariga duch kelinadi. Qurbangahlardagi gil idishlarga, ehtimol, oʻsimlik manbali quruq va suyuq oziq-ovqatlar qoʻyilgan. Shu sababli, hozirgacha gil idishlarda na hayvon, na qush suyaklari topilmagan. Biroq, bir idishda topilgan gil qoʻy tasvirlari qurbankəsmə odatining maʼnaviy ravishda bajarilganligini koʻrsatadi. Muncuq lutəpədə uchraydigan dafn odatining bir jihatini alohida taʼkidlash kerak. Shundayki, sərdabələrin kameralari har safar yangi oʻlik dafn qilinayotganda uning yoniga yangi gil idishlar qoʻyilgan, bu vaqt qurbangahlarga tegilmagan. Yoki, ehtimol, qurbangahlardagi gil idishlar u yerdan olib, tozalanib, oziq-ovqat bilan toʻldirilgandan soʻng yana qurbangaha qoʻyilgan.

Qazıntılarda olingan materiallar

Bir qurbangahning kamerası ikki qismga boʻlingan va har ikki qismga bir xil idishlardan tuzilgan. Bu qurbangah ehtimol ikki kishining bir vaqtning oʻzida oʻlganda qurilgan. Qurbangahlar uchun tagida teshikli bitta kub, “choynak” tipli lüləyən, konus shaklidagi oyoqli vaza, tekis uch oyoqli taglik, turli kasalar, boʻsh idishlar va kuboklar xos hisoblanadi. Bir qator boʻsh idish va kasalarning ogʻzi chetida yoki yelkalarida vertikal yoki gorizontal holatda joylashgan teshikli qul oʻrniga yasalgan idishlar mavjud. Qurbangahlarda topilgan idishlarning katta qismi texnik nuqsonli, egri va tartibsiz tayyorlangan. Baʼzi idishlarning qul oʻrniga quloqlari, baʼzi “choynak” tipli idishlarning esa oqimiga teshik ochilmagan. Bu idishlar oʻchoqda yomon pishirilgan, bir qismi naqshli. Umuman olganda, Muncuqlutəpə keramikasini tahlil qilganda shunday tasavvur paydo boʻladi ki, qurbangahlarga qoʻyilgan gil idishlar maxsus dafn uchun tayyorlangan. Bulardan farqli ravishda qobirga, oʻlikning yoniga qoʻyilgan idishlar sifatli tayyorlangan va koʻplab ularning ustiga oʻymali usul bilan naqshlangan, baʼzilari ustiga qizil boʻyoq bilan geometrik ornamentlar chizilgan. Sərdabələrdan topilgan metall buyumlar asosan tunchadan tayyorlangan bilakuzuklar, uzuklar, sanchalar, sirgʻalar, orqasida halqasi boʻlgan turli tugmalar va qurollardan iborat. Jami ikki pichoq va besh kamon uchlari topilgan. Muncuqlutəpə sərdabələridan temirdan tayyorlangan tunchi zanjirdan osilgan bezak buyumi, bitta kuburli niza uchi, pichoq fragmentlari va baʼzan shakli aniqlanmagan temir boʻlaklari topilgan. Sərdabələrdan katta miqdorda aqiq, pasta, travertin, sirmə va tunchi tayyorlangan muncuq topilgan. Tunchi tayyorlangan bezak buyumlari ichida doira shaklida, tarmoqli va osish uchun halqasi boʻlgan amulet va qush tasvirlari alohida taʼkidlanadi. Hala tunch davridan maʼlum boʻlgan bu bezak buyumlari e.ə. I mingillikning boshlarida Janubi Qafqazda keng tarqalgan edi. Kumushdan tayyorlangan jami ikki halqavori uzuk topilgan. Bezak buyumlari ichida aqiqdan tayyorlangan muncuq koʻp boʻlgan.

Ularning aksariyati qattiq tayyorlangan boʻlsa ham, ichida yaxshi hamarlangan namunalari ham mavjud. Oq toshdan tayyorlangan munga ichida yassi, toʻrtburchak shaklda, ustida burchaklarga yaqin oymali usul bilan konsentrik doiralar shaklidagi naqshlari boʻlgan mungalarni alohida taʼkidlash kerak. Bunday mungalar eng koʻp Trialetida (mil. avv. VII–VI asrlar) topilgan. Munga bilan birga sirdoblarda silindrik shaklli muhrlar ham topilgan. Ulardan ikkitasi oq rangli yumshoq toshdan tayyorlangan, usti shox daraxti shaklida oymali usul bilan naqshlangan. Birining ustiga ochiq jigarrang fonda toʻrt qator konsentrik doiralar va oʻrtasida nuqta boʻlgan doiralar oymali usul bilan shunday oʻrnatilganki, natijada ochiq jigarrang fonda oq rangda ornament hosil boʻlgan. Tasvir aniq emas. Bunday silindrik muhrlar Merlik yodgorligidan maʼlum. Umuman olganda, Mungulutepa nekropoli topilmalariga analog materiallar eng koʻp Urmiya koʻli havzasi yodgorliklarida va Sharqiy Anatoliya (Qara qunduz nekropoli)da uchraydi. Mungulutepa nekropoli mil. avv. VIII–VI asrlarga tegishli.