Nebi Mosque

Nebî Camii, Diyarbakırning Sur tumanida joylashgan tarixiy masjiddir. 15‑asrda Akkoyunlular davrida qurilgan bu masjid, shuningdek, Peygʻambar Masjidi deb ham ataladi.

Tarixi

Minaraning ustidagi 936/1530 sanʼatli kitobedan Diyarbakırlı Kasap Hacı Hüseyin nomli shaxs bu qismini qurttirgani tushunilsa ham, asosiy binoni kim qurilganligi aniq maʼlum emas. Biroq, tosh qoplamali bitta gumbazli masjidning 15‑asr Akkoyunlu asari ekanligi taxmin qilinadi. 16‑asrda baʼzi oʼzgarishlar yuz bergan. Minarada joylashgan kitobedalarning koʼpchiligida Muhammadning soʻzlari “kāleʼn-nebî” iborasi bilan keltirilgani sababli, binoga Nebî Camii, Peygʻambar Camii yoki Câmiuʼn-nebî deyilgan. Manbalarga koʼra, masjid birinchi qurilgan davrlarida juda keng maydon ustida qurilgan. Dastlab Hanefi va Shafiʼi boʼlimlari deb ikki qismdan iborat boʼlgan, hozirgi kunda masjid joylashgan bino Shafiʼilarga tegishli. Birinchi jahon urushi davrida Hanefi boʼlimi qoʼshin bazasi sifatida ishlatilgan va shu sababli bu qismning chinni va boshqa hududlari vayron boʼlgan. 1927‑yilda Hanefi boʼlimi toʼliq qulab tushgan va 1955‑yilda bu qism minarasi bilan birga shahar hokimiyati tomonidan buzilib, oʼsha paytda kengaytirilgan Gazi koʼchasi bilan birlashtirilgan. Xuddi shu yili minara, kirish darvozasining yonidan koʼchirilib, hozirgi joyiga oʼrnatilgan va masjid hozirgi koʼrinishiga keltirilgan. 1960‑yilda Vakillar Bosh boshqarmasi tomonidan qolgan boshqa qismlar taʼmirlangan va minara hozirgi joyiga qayta qurilgan. Shuningdek, minaraga qoʼshilgan, qavriqli darvoza bilan avlodi va uning sharq tomonida kichik doʼkonlar, shimol tomonida esa hozirgi kunda mavjud boʼlgan madrasa boʼlgan.

Meʼmorligi

Nebî Camii, Diyarbakırning oʼziga xos qora bazalt toshidan qurilgan va oxirgi namoz joyi fasadi hamda minarasida bir qator oq, bir qator qora bazalt toshi bilan turli yoʼl sinovlari qoʼllanilgan, bitta tartib koʼrinishi oldi olinmagan. Olti tayanchli reja tartibida qurilgan. Nebi Camii oxirgi namoz joyida ustunlar silindrik tanaga ega, ustun boshliqlari esa chetlari qirqilgan kesik piramida shakliga aylantirilgan. Revakning oʻtkir qavriqlari kanallar va kaval oʼymaklari bilan atrofga oʼralgan. Hanefi qismi Shafiʼi boʼlimining sharqida joylashgan va eniga toʼgʼri toʼrt burchakli, toʼrt maydonli, oyoqli va qavriqli reja sxemasiga ega boʼlsa, Shafiʼi qismi reja va arxitektura jihatidan eniga toʼgʼri toʼrt burchakli va gumbaz bilan qoplangan. Masjidning minarasi toʼrt burchakli va bezakli kitobedalarga oʼralgan. Bir qavatli qurilgan bino, avlodi tomonidagi shimol fasadi orqali bitta darvoza bilan tashqariga ochiladi. Bundan tashqari, barcha fasadlarda ikkita boʼlgan jami sakkizta deraza ochilishi mavjud. Kirish darvozasining ustida joylashgan muazzin mahfiliga, sharq tomonidagi derazadan kirish mumkin.