Oluz Höyük

Oluz Höyük – Turkiyaning shimoliy-markaziy Anatoliya, Amasya viloyatida joylashgan arkeologik obʼa. Amasya shahridan 25 kilometr (16 mil) janub-gʻarbda, Çekerek daryosi vodiyida joylashgan bu obʼa Erta bronza davridan Oʻrta asrlargacha yashagan koʻp qatlamli joylashuv (höyük) hisoblanadi. 2007‑yildan beri Şevket Dönmez rahbarligida olib borilayotgan tizimli qazilmalarda Ahamenid (Fors) va Frig davrlariga oid muhim qoldiqlar, jumladan noyob olov ibodatxonasi va yodgorlik yoʻl topilgan.

Geografiya va obʼa tavsifi

Oluz Höyük – Gözlek qishlogʻi yaqinidagi Gelgiden tekisligida joylashgan. Bu höyük kesimda deyarli doira shaklida boʻlib, atrofdagi tekislikdan taxminan 15 metr (49 fut) balandlikda koʻtarilgan. U Çekerek daryosi vodiyida joylashgan boʻlib, bu daryo Hittlar davrida Zuliya, Klassik davrda esa Skylax nomi bilan atalgan.

Qazilma tarixi

Obʼa birinchi marta 1999‑yilda Istanbul universiteti Şevket Dönmez boshchiligida yuzaki tadqiqotlar davomida aniqlangan. Tizimli arkeologik qazilmalarga 2007‑yilda Dönmez rahbarligida boshlanib, har yili davom etmoqda. Loyiha bir necha ming yillik davrni qamrab olgan oʻnta alohida joylashuv qatlamini aniqladi.

Madaniy qatlamlar

Oluz Höyükda qazilmalarda bir necha ming yillik davrni qamrab olgan beshta asosiy madaniy gorizont aniqlangan. Eng qadimgi yashash, V qatlam, III ming yillik mil. avv. Erta bronza davriga toʻgʻri keladi va tosh quyish qoliplari, kəmir asboblari va gilam boʻlaklari bilan tavsiflanadi. Keyin IV qatlam, mil. avv. XV‑XIII asrlar oraligʻida muhim Hittlar joylashuvi boʻlib, tosh poydevorlar, bronza qaychi pichoqi va terrakotta toʻqimachilik vazunlari topilgan. Frig davri (mil. avv. VIII‑VI asrlar) III qatlamda ona xudo Cybele (Kubaba)ga bagʻishlangan kult mavjud boʻlib, maxsus alter va tosh haykalcha, shuningdek fil suyagi va kiyik naqshli krater kabi hashamatli buyumlar topilgan. II qatlam, mil. avv. V‑IV asrlar oraligʻida shimoliy Kapadokiyada Ahamenid Fors taʼsiri boʻlib, bu davrda yodgorlik yoʻl, olov ibodatxonasi (ateshkadeh) va qirollik pochta xonasi sifatida talqin qilingan ustunli zal qurilgan. Eng soʻnggi gorizont, I qatlam, milodiy III‑I asrlar oraligʻida Grek‑rim davriga toʻgʻri keladi va yaxshi saqlangan tosh uylar, asfaltli koʻchalar, temir qalpoq, turli xil keramika va bronza tangalar kabi muhim topilmalar mavjud.

Muhim kashfiyotlar

Oluz Höyükda eng muhim topilmalaridan biri 2 600 yillik olov ibodatxonasi (atashkadeh) va Ahamenid davriga oid bogʻliq ibodat zali hisoblanadi. Tadqiqotchilar bu tuzilmalar hududga koʻchib kelgan fors aholisi orasida anʼanaviy buvoyi tasvirlarga qarshi, muqaddas olovga ibodat qiluvchi “Arxaik monoteizm”ni ifodalaydi, deydi. 2019‑yilda arxeologlar olov ibodatxonasi yaqinida ustunli zalni topishdi, uni fors pochta tizimi (chapar khaneh) uchun pochta boʻlimi deb talqin qilishadi. Bu obʼekt imperiya boʻylab kurʼerlar va otlar uchun uzatish stansiyasi sifatida xizmat qilgan boʻlishi mumkin. 2025‑yilda olib borilgan soʻnggi qazilmalarda Anatoliya ichida foinik taʼsirining kamdan‑kam dalillari topildi. Kashfiyotlar orasida inson yuzli shisha boncuklar va chaqaloq idishda dafn etilganlar bor edi, bu esa avval asosan Levant sohilida kuzatilgan ritual amaliyotlarga ishora qiladi.