Öziceli Hacı İbrahim Mosque

Toʻrt yuz yillik Özicseli Hadzsi Ibrahim-džamisi esztergomi Berényi Zsigmond koʻchada joylashgan madaniy obʼektadir. Shahar aholida koʻplab odamlar uni sobiq eruviy maqtar sifatida ham tanishadi.

Bu sobiq Usmoniy Imperiyasi shimoli‑gʻarbiy yoʻnalishda joylashgan eng uzoq qolgan va taʼmirlangan dżamidir.

Tavsifi

Esztergomi dżamisi – umumiy dżami shaklidan farqli oʻlaroq – ikki qavatli, toʻrtburchak asosli, konturli qamish tomli, shimoli‑gʻarbiy burchagidan minoraga oʻxshab chiqadigan minareti boʻlgan ikki qavatli bino. Masjidning ostida Víziváros oʻrta asr koʻchasi joylashgan, uni gʻarbdan shahar qismining qalʼa devori, sharqdanoq esa Várhegy chegaralagan. Ushbu koʻchaning ustiga 17‑asr boshlarida dżamisi qurilgan. Vízivárosning hozirgi koʻchasi – avvalgi Úri utca, hozirgi Berényi Zsigmond utca – oʻrta asr yoʻlidan bir necha metr balandroq joylashgan, bu faqat turk davridan keyin togʻ yoniga qazilgan. Koʻtarilgan koʻcha darajasi tufayli hozirgi kunda dżamining ikki qavatli tartibi faqat Erzsébet park tomonidagi fasadida koʻrinadi.

Asl turk davri darvozi yarim doira shaklidagi yopiq, oʻymali toshlardan yasalgan, boltiy arka, derazalari eshak dumogʻiga oʻxshash. Bino shimoli‑gʻarbiy burchagida bir minaret qoldigʻi turadi. Bu faqat 18‑asrda buzilgan. Iman xonasi devoriga ichki tomonga qarab ogʻizlari bilan qiyshiq qoʻshqichlar qoʻshilgan, chunki xona aks-sado qilmasin. Ulardan hozirda faqat bir necha dona qolgan, asosan binoning janubiy devorida. Qazish ishlarida qoʻshqichlardan qum donalari topildi, chunki dżamini turk davri keyingi davrlarda maqtar sifatida ishlatishgan. Qazish maydonining turli nuqtalaridan eski mihrab, yaʼni ibodat xonasi boʻlaglari ham topildi, ularni birlashtirib va yetishmayotgan boʻlaklarni qayta tiklab, toʻliq ibodat xonasi restavratsiya qilindi. Chiroyli oʻymalar bilan birga turk davri boʻyoq, bezaklar ham bir necha joyda restavratsiya qilindi.

Uyning yigʻindisi Duna-felőli tomonida, Malom-bastiya tagida joylashgan Kichik Darvoza, bu Vízivárosni oʻrab turgan shahar devoridan daryo qirgʻogʻiga va eski, Duna boʻylab choʻzilgan kemalar koʻprigiga olib boradi. Ushbu darvoza ustida, Erzsébet bogʻidan koʻrinadigan I. Szulejmán arab harflaridagi gʻalaba taxtasi, 17‑asrda Esztergomning 1543‑yilgi bosib olinishi yodgorligi sifatida oʻrnatilgan, oʻsha paytda, taxta ustidagi darajada masjid ham qurilgan. Uning yozuvi maʼnosi: “Szulejmán sultoniga, Szelim qaniga”. Vengriya va osmon tarixchilariga koʻra, I. Szulejmán shaxsan 1543‑yilgi yurishiga qoʻshilgan qoʻshinini boshqargan. Anʼanaga koʻra, birinchi turk birliklari shu darvoza orqali kirib, Malom-bastiya va unda joylashgan mashhur Esztergom suv koʻtaruvchi qurilmasini egallab, 1543‑yil 9‑avgustda xristian qalʼa mudofaa qiluvchilardan Esztergomni topshirishga majbur qilgan.

Tarixi

Uzoq vaqt davomida, masjid aslida 1239‑yilda IV. Béla qirolning bir hujjatida tilga olingan Veprech minorasi boʻlib, turklar keyinchalik uni masjidga aylantirgan degan nazariya saqlanib kelgan. Rosenberg Hungária Kft. moliyalashtirgan qazilma ishlar natijasida esa ikki narsa aniqlangan. Birinchidan, masjid – mavjud shahar devorlarini hisobga olmaganda – toʻliq 17‑asr birinchi yarmida turklar tomonidan qurilgan. Ikkinchidan, qazilma natijasida 19‑20‑asr binolari ostida masjid qoʻshni hududida taxminan 10 metr balandlikdagi asl Veprech minorasining qolgan qismi aniq aniqlangan. Shunday qilib, hozirda Vízivárosning eng qadimgi qalʼa binosi yana koʻrinib turadi, bu Esztergomning eng qadimgi nomi bilan ham tanilgan binolaridan biridir. Keyingi davrlarda uni “Víz-torony” deb ham atashgan.

Korabeli (16‑va 17‑asr) tasvirlar hamda Evlia Cselebi, mashhur turk sayohatchi va yoʻl‑yoʻriq kitobining tufayli, masjidning 1605‑1663 yillar oraligʻida qurilganligini bilamiz. Evlia Cselebi kitobida shunday deyilgan: «…Öziceli Hacı İbrahim masjidi, qoʻrgʻoshin qoplamali, boʻyalgan taxta shiftli, katta hajmli, gʻisht minareli baland va yangi qurilgan, chiroyli masjid». Shahar 1683‑yilda qayta egallanganidan keyin bu yer episkopal xazinaga aylandi. 19‑va 20‑asr oʻrtalarida bu yer Petz oilasining mulki, turar‑joy boʻlgan. Qoʻshni binoda, bir vaqtlar tekkə, yaʼni dervish koloniysi boʻlgan, fabrik qurilgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin mulk milliylashtirildi. 1953‑yilda Petz‑korxonalarining ishchilari bu binoga koʻchib kelishdi. Ikkala bino orasidagi eski turk hammomi 1962/63‑yilgacha uchta basseyn bilan faoliyat koʻrsatgan. Binoni 1957‑yilda turar‑joychilar sotib oldilar.

1998 oʻshanda tokodaltárói shtab‑boshqarmasiga mansub Rosenberg Hungária Kft. juda yomon holatda boʻlgan binoni va unga tegishli yer uchastkasini sotib oldi, uyni taʼmirlashdan keyin mehmonxona qilish niyati bilan. Shunda dr. Horváth István, Balassa Bálint Muzeyi oʻsha paytdagi direktori, kompaniya egalari eʼtiboriga shuni tortdi-ki, ular ehtimol eski ibodatxonani sotib olishgan. Korxona asl rejasini oʻzgartirib, madaniy meros maqomini olgan binoni qazib chiqish va tiklashni oʻz zimmasiga oldi. Koʻcha darajasidan toʻrt metr chuqur oʻrta asrlardan 18‑asrga qadar ishlatilgan yoʻl tarmogʻi topildi. Dzhamiga tegishli minaretning pastki qismi qazib chiqildi, uning asosiy qismi 10 metr balandlikgacha hozir ham mavjud, va spiral zinadan birinchi toʻqqiz bosqichi yaxlit saqlanib qolgan. Bir necha yillik qazib chiqishdan soʻng taʼmirlash 2006‑yilda boshlandi, binoga yil oxiriga yangi tom strukturası berildi. Mihrab, yaʼni ibodat xonasi tosh oʻymakorliklarining katta qismi topildi, shuning uchun u ham toʻliq shon-shuhrat bilan tiklandi. Ishlar tugagach, turk davri binosi 2007‑yil 20‑noyabrda topshirildi. Topsiruvdan keyingi konferensiyada Karl Rosenberg Pro Cultura Hungarica mukofotini oldi. Bino qoʻshni Malom‑bastiya bilan birgalikda turistik diqqatga sazovor joy (muzey, kafe) boʻldi.