Széchy Dénes Cave

Széchy Dénes-gʻorasi Vengriya hududida alohida himoya qilingan gʻoralar qatoridan biridir. Duna–Ipoly Milliy Parkida joylashgan Visegrádi togʻida joylashgan. Arxeologik topilmalar undan topildi.

Tavsifi

Esztergomban joylashgan Várhegyning eng muhim gʻorasi. Várhegyning sharqiy‑shimoli tomonidagi, qiyalik tomonida, qurilgan yuzada gʻora sunʼiy tarzda yaratilgan, toʻrtburchak shaklidagi, gorizontal oʻq yoʻnalishidagi ikki kirish joyiga ega. Pastki, oʻng tomonidagi kirish, 1,8 m balandlikda va 0,9 m kenglikda, tosh devor tagida, yuqori, chap tomonidagi kirish, 1,8 m balandlikda va 1 m kenglikda, esa tosh devor oʻrtasida joylashgan. Széchy Dénes-gʻoraning pastki kirishidan D‑ga, 20 m ichida Esztergomi Vár‑hegyning qamrab olingan boʻshligʻi joylashgan. Széchy Dénes-gʻora va Esztergomi Vár‑hegyning 2‑sonli gʻorasi orasida joylashgan, lekin Esztergomi Vár‑hegyning 3‑sonli gʻorasidan pastda.

Gʻora triász dachsteini ohaktoshida va oligosen hárshegyi qum toshida qatlam chegarasi boʻylab, koʻtariluvchi, iliq‑issiq karst suvi va eroziya tufayli shakllangan. Gʻorada kuzatiladigan breçka zonasi (ohaktoshning yuqori qatlamida bir necha joyda, turli tekisliklarda), barit qatlam (mahalliy namoyon boʻlish), limonit (keng tarqalgan, bir necha shaklda, breçkaning bogʻlovchi moddasi), oʻsib chiqqan barit (izlarda, mustaqil, 1–1,5 cm), katta hajmdagi, kichik kristalli (alabaster) gips (qobiq, keng tarqalgan, faqat devorda, 1–15 mm qalinlikda) va tolali‑ichakli gips hosilalari (gül, baʼzi joylarda katta hajmda). Boxwork tuzilishi gʻoraning eng katta qismida xos (ohaktoshni limonit bilan mustahkamlaydi).

Esztergom Vízivárosida, Berényi Zsigmond koʻchasi 11‑va 13‑sonli uylar orasida joylashgan, Bazilikaga olib boruvchi qiyalik zinapoyada (Macskalépcső) uylar va bogʻlar darajasiga chiqish kerak. Bu yerda, oʻng tomonda eski saroy devorlarini ushlab turuvchi qum toshidan yasalgan qazilgan joy, shuningdek, qoʻshilgan tosh va beton tayanch koʻrinadi. Tosh devorda temir teshikli ikki teshik kuzatiladi, ular Széchy Dénes‑barlangni yopadi. Gazli va qiyalik koʻtarilish orqali pastroq joyga chiqish mumkin, uning teshigi ostida barlangga kirish mumkin.

Bejárati‑teremning changli tagida bir oz axlat bor, bu barlang baʼzan ishlatilishini koʻrsatadi. Shift va oʻng tomondagi (D‑i) devorning katta qismi kulrang qum toshi, qolgan yuzalar esa yoriqli triász ohaktosh boʻlib, ularni oqimda oqayotgan temir birikmalari lilacha, jigarrang rangga boʻyalgan. Qarshi tomondan bir oʻtish yoʻli orqali Birinchi‑teremga oʻtish mumkin, u yerda sovuq havoda sezilarli darajada issiqlik yuqori. Uning shift ham qum toshidan iborat, qatlamlar orasidagi yirtilishlar tufayli toʻlqinli. Asosiy va ohaktosh yon devorlar bilan tutashgan joyda 1–3 sm qalin limonit qoldiqlari kuzatiladi, bu material ohaktosh yoriqlariga ham yoyiladi. Pol bu yerda changli emas, lekin nam ham emas. Oʻng tomonda kichik bir quduq koʻrinadi, lekin toʻgʻridan-toʻgʻri davom etish kerak. Pol pastga tushishni boshlagan joyda, chap tomonda qiyalik yuzada juda yomon, uzluksiz gips qobigʻi porlaydi. Bu yerdan keyin shiftning katta qismi jigarrang rangga boʻyalgan gips qobigʻi bilan qoplanadi.

Kichik qumburdan pastki xonaga chiqish mumkin, bu xona chapga egri, boʻsh material bilan yopilgan. Bu yerda ham shiftda gips poʻsti bor. Oʻngga (DNy) qaytib yurib, axlat maydoni joylashgan. Bu yerda Birinchi xonada chiqib ketgan kichik qumbur ham ochiladi (xaritada bu qism notoʻgʻri koʻrsatilgan). Chapga (K‑ga) yoʻnalgan yoʻlak tarmoqlari devorida oq, uzluksiz gips poʻsti 1–2 sm qalinlikda. Shundan barit plastinkalari chiqadi, ularning oʻlchami 5–15 mm. Tosh boʻlakli, boʻsh tuproq bilan qoplangan taglik axlat, ohak dogʻlari bilan notekis boʻladi. Bu juda tuzilgan, qadimiy karst yuzasining yoriqlar va ezilgan materialidir. Miotsen dengiz qirgʻogʻidagi qum bu yuzani qoplagan, unda yirik toshlar ham uchraydi.

Kichik qumburdan chiqib Birinchi xonaga, keyin Kirish xonasidan tashqi tosh devor yonida koʻtarilib, E‑ga joylashgan Katta xona yetib boriladi, nomiga mos ravishda katta oʻlchamli. Shift jigarrang va kulrang qum toshidan, pastki qismi esa binafsha, juda tuzilgan ohak yuzasidan iborat. Qum toshli yuzalardagi, ayniqsa qatlamlarda koʻp joyda jigarrang va sargʻish rangli, yupqa gips qobigʻi, poʻst koʻrinadi. Qobiq katta yuzalardan puflanib ajraladi. Xonaning ichki tomonida binafsha‑qizil kukun bilan qoplangan taglikda qisqa yon teshik orqali qarash mumkin, u yerda ham gips qobigʻi mavjud. Tashqariga tosh devor yonida tushib, Kirish xonasiga qaytish kerak. Gʻor ichida topilgan arkeologik materialdan tashqari, katta yuzalarni qoplagan, lekin ezilgan, iflos gips qobigʻi tufayli muhim hisoblanadi. Ohak va qum toshining aloqa yuzasini oʻrganish bilan birga, qadimiy karst yuzasi ham qiziqarli. Yopiq gʻor ruxsat bilan, gʻor yurish asosiy jihozlari yordamida tashrif buyurish mumkin.

1988‑yilda birinchi marta Széchy Dénes‑gʻor deb nomlangan gʻor adabiyotda. Gʻor Széchy Dénes, Esztergom arxiepiskopi nomidan olingan. Gʻor adabiyotda Bazilika‑gʻorlar (Kadić 1952), Bazilika gʻorlar (Bertalan 1976), Esztergomi Bazilika‑togʻ gʻorlar (Bertalan 1976), Esztergomi Bazilika‑togʻi gʻorlar (Schőnviszky 1937), Esztergomi Bazilika‑togʻ‑gʻorlar (Bertalan, Schőnviszky 1976) va Széchy‑gʻor (Eszterhás 2014) nomlari bilan ham uchraydi.

Kutatish tarixi

1926–1927‑yillik Gʻor tadqiqotida 1923–1924‑yillarda Tasnádi Kubacska András va Véghelyi Lajos tomonidan amalga oshirilgan yarimqush kuzatuvlarida, 1924‑yil 20‑fevralda Esztergomdagi Vár‑togʻ mezozoik chalkoliqda joylashgan 5 kichik‑katta gʻordan va gʻordan jigarrang uzunquloqlı yarimqush (Plecotus auritus L.) bir erkak namuna topilgani aytiladi. Turisták Lapja 1937‑yil nashrida, Schőnviszky László yozgan maqolada, Esztergomi Bazilika‑togʻi gʻorlar mezozoik togʻ qirgʻogʻida joylashganligi tilga olingan. 5 kichik‑katta gʻor, ular ahamiyatsiz. Kadić Ottokár 1952‑yilda tugatgan qoʻlyozmasida Bazilika‑gʻorlar (Esztergom) Schőnviszky László 1937‑yilda chiqqan nashridan foydalangan holda zikr etilgan. Esztergomda, bazilikaning qurilgan chalkoliqda, bir necha kichik‑katta gʻor paydo boʻlgan. Ularni hali hech kim tadqiq etmagan.