Pessinus

Pessinus (Greek: Πεσσινούς or Πισσινούς) qadimgi shahar va arxiepiskoplik boʻlib, Osiyo Minorida joylashgan, zamonaviy Anatoliya (Osiyaviy Turkiya) hududini taxminan qamrab olgan. Shahar joylashgan joy hozirgi turk qishlogʻi Ballıhisar, Sakarya daryosining qoʻsh daryosi vodiyida, baland Anatoliya platosida dengiz sathidan taxminan 950 m balandlikda, Sivrihisar kichik shaharchasidan 13 km masofada joylashgan. Pessinus Katolik (ilgari ikki marta) titular kollegiati sifatida qoladi.

Xonadon hududi

Hozirgacha, 1967 va 1972 yillarda qazilgan xonadon hududi Pessinusning yagona yaxshi oʻrganilgan hududi hisoblanadi. U 1980‑yillarda M. Waelkens (hozirgi Sagalassos qazishmalarining direktori) tomonidan va 2006‑2012 yillarda Verlinde (Ghent universiteti) tomonidan chuqur oʻrganilgan, u birinchi tadqiqot natijalariga asoslanib, Korint peripteral xonadonining arxitekturasini tahlil qilish va qayta tiklashga harakat qilgan, uning faqat katta poydevorlari qolgan. Tekshiruvlar bir necha kuzatishlarga olib kelgan, masalan, ibodatxonaning Tiberiy davri (25‑35 milodiy) sanasi va uni imperatorlik kultining (Sebasteion) ibodatxonasi sifatida aniqlash. Shunday qilib, qazilgan ibodatxonani Charles Texier 1834 yilda "kashf" qilgan Cybele ibodatxonasi deb belgilash mumkin emasligi nihoyat tasdiqlandi. Verlinde binoning tarmoq asosida loyihalashtirilganligini va ustunlar oraligʻi va balandligini belgilovchi boshqaruvchi modul ustunlarning pastki diametri (0,76 m) ga teng ekanligini aniqladi. Har bir ustunlar orasidagi boʻshliq ikki modulga (1,52 m) teng boʻlib, bu ibodatxonani “systyle” deb belgilaydi.

Bundan tashqari, juda katta bosqichli podium Hellenistik va erta Imperatorlik pseudodipterolaridan taʼsirlangan koʻrinadi. Xudo qasrning Tiberiyalik boʻlishiga qaramay, bezak haykaltaroshlik konservativ Avgustiy uslubida yaratilgan, bu esa binoning oxirgi Avgustiy davrida (milodiy 15 yillarga yaqin) loyihalashtirilgan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi.

Xudo qasr teatrning orqasida joylashgan boʻlib, u markaziy zinapoyani tomoshabinlar uchun ikki qavrayli qanotlar bilan birlashtirgan. Verlinde bu teatr maydonining rituallik boʻlib, gladiator janglari uchun ishlatilganini daʼvo qilgan, chunki teatrda himoya parapeti bilan koʻtarilgan oʻrindiqlar mavjud boʻlib, bu Gretsiyaning sharqidagi gladiator teatrlariga xosdir. Bunday gladiator janglari odatda imperator kultu bilan bogʻliq boʻlgani sababli, Verlinde imperatorning epigrafik tarzda tasdiqlangan kultining yana bir bor tasdiqlanganini taʼkidladi. U shuningdek, Italiyadagi kech Respublikaviy muqaddas joylar (masalan, Tivoli shahridagi Hercules Victor muqaddas joyi) tomonidan taʼsirlangan va imperator kultiga bogʻliq boʻlgan teatr-xonalarining bir xil tuzilishini kuzatdi. Stratonicea shahridagi Avgust muqaddas joyi ham teatr-xona boʻlib, Pessinusdagi muqaddas joy uchun model boʻlishi mumkin edi.

Kolonnali maydon

Zinapoya-teatr oldidagi kolonnali maydon imperatorlik majmuasining bir qismi boʻlgani hisoblangan. Biroq, bu Verlinde tomonidan rad etildi va u majmua miloddan avvalgi II asr oxiriga taalluqli deb baholadi. Ohakdan qurilgan (stucco lustro bilan qoplangan) majmua arxitekturasi Miletusdagi Eudemosning Gymnasioni kabi Hellenistik palaestralarning uslubini aks ettiradi (miloddan avvalgi III asr oxiri). Keyingi majmua bilan juda oʻxshash boʻlgani sababli, Pessinuntiyalik maydon Verlinde tomonidan ʼkvadriportikʼ sifatida qayta tiklandi, u Rhodiy peristil bilan, yaʼni shimolda baland (ionik) kolonnada va uchta pastroq qanotda dorik ustunlari bilan qurilgan. Kvadriportik sharqdagi promontoriyadagi Hellenistik qalʼaning qoʻshimchasi boʻlib, erta imperatorlik xudo qasridan oldin mavjud boʻlgan.

Hellenistik davrda yunon dunyosida Hellenistik saroyi va gimnaziya (maktab) kombinatsiyasi odatiy hodisa edi. Uglerod izotopi datirovkasi va keramologik tahlil palaestra (sport gimnazi) kech Hellenistik davrda yongʻin bilan vayron boʻlganini koʻrsatadi, bu esa kolonnali maydonning funksional birlik sifatida qisqa muddatli boʻlganini bildiradi. Kvadriportik yoʻq qolgandan keyin, u erta Rim davrida qayta qurilmagan, chunki bu hudud ibodatxonada gladiator janglari uchun asfaltlanmagan arena sifatida ishlatilgan boʻlishi mumkin. Milodiy 3‑asrda hudud yangi ellips shaklidagi teatr va monumental marmar maydon bilan, monumental dafniy kript (daʼvo Heroon) bilan yiriklashtirildi. Bu cardo maximusning yanada yiriklashtirilishi bilan birga kelgan, u janubiy va shimoliy uchida arka shaklidagi shahar darvozalari bilan jihozlangan edi.

Kelib chiqishi

Mitologik Qirol Midas (738-696 mil. avv.?) Pessinusdan katta Frigiya hududini boshqargan deyilgan, lekin 1967‑yildan beri olib borilayotgan arxeologik tadqiqotlar shahar eng erta miloddan avvalgi 400‑yillarda rivojlanib chiqqanini koʻrsatadi, bu esa Frigiyaning erta ildizlari haqida har qanday tarixiy daʼvoni rad etadi.

Qadimiy anʼanalarga koʻra, Pessinus Cybele (Frigiyaning "Onasi") xudoyasining asosiy kult markazi boʻlgan. Anʼana Cybele kultini 8‑asr mil. avv. davrida joylashgan deb hisoblaydi va uning birinchi "qimmatbaho" ibodatxonasi va hatto shahar asos solinishini qirol Midas (738-696 mil. avv.?) bilan bogʻlaydi. Biroq, Pessinusning Frigiya oʻtmishi ham tarixiy, ham arxeologik jihatdan hali ham noaniq. Masalan, geograf Strabon (12.5.3) ruhoniylar "qadim zamonlarda" kuchli boʻlganini yozadi, lekin Pessinus Frigiya davrida din davlatiga oʻxshab, dinastlar ("xodimlar") tomonidan boshqarilganmi, yoʻqligini aniqlash qiyin.