Sas-kövi Cave

Sas-kövi-gʻor Duna–Ipoly Milliy Parkida, Szentendreda joylashgan bir boʻshliqdir. Gʻor emas. Visegrádi togʻ tizmasining uzoq vaqt oldin tanilgan boʻshliqlaridan biridir. Arxeologik va mahalliy tarixiy ahamiyatga ega boʻshliq ehtimol toʻliq uzunligida sunʼiy tarzda yaratilgan. Boʻshliq albatta bir kon qazish joyi boʻlishi mumkin.

Tavsifi

Sas-kövi Szentendre markazidan taxminan 3 km sharqga, Nyerges-togʻ DK tomonida joylashgan. Sas-kövi asosan uzun, egri tosh devor edi. Devor va uning oldingi qismi, eski zamonda bu yerda kon qazilgan kabi koʻrinadi. Sas-kövi-gʻorning kirish joyi 1,5 m keng va 2,2 m baland boʻlib, Sas-kövi tosh devorining oʻrtasida, devorning tagida joylashgan. Piyoda keluvchilar H5‑sonli HÉV oxirgi bekatidan Pismanyga yoʻnalgan avtobusga chiqib, oxirgi bekatgacha yurishlari kerak. Shundan Cseresznyés yoʻliga piyoda yurish kerak. Avtomobildan 11‑sonli asosiy yoʻl boʻylab Pismany belgisida Cseresznyés yoʻliga burilish kerak. Tomga yaqinlashganda oʻng tomonga tushish, shundan murvás koʻcha, Vándor koʻcha Tyúkosdűlő yoʻliga olib boradi. Avtomobilni shu yerda tushirish mumkin. Shundan keyin kulrang tosh devor koʻrinadi. Oʻralmagan maydonlar yonida bir yoʻl bor, u orqali boʻshliqka yetish mumkin.

Boʻshliq kirishidan keyingi keng, yengil egri yoʻlakda 14 m yurish kerak, bu yoʻlakda bir burilish mavjud. Burilishda chapga qaytib, qarama‑qarshi devorda, asosan shiftda, qiziqarli, oq rangli telér qoldiqlari choʻzilgan. Burilishdan keyin yoʻlak deyarli asl yoʻnalishda davom etadi, lekin kichikroq oʻlchamlarda. Chap tomonda pastda 5 m uzunlikda, oʻngga buriluvchi, kuszoda kabi koʻrinarli bir teshik chiqadi. 4 m keyin ham chap tomonda egri pastga qarab, tosh boʻshliqlari bilan toʻldirilgan tor yoʻlak koʻrinadi, uning uzunligi nomaʼlum.

Yoʻnalish oʻzgarishidan keyin tufa, avval faqat chap tomonda, keyin butun gʻovakda ipda turgan andezit bilan almashtiriladi. Birinchi teshik allaqachon butunlay andezitda, lekin bu yerda oʻng tomonda hali tufa. Toʻsilgan kichik yon teshikdan keyin, 7 m masofada taxminan 4 m uzunlikda, noqulay darajada past, toshli kuszoda mavjud. Kuszodadan keyin qushiq toshlar ustida koʻtarilib katta xonaga yetish mumkin, bu ehtimol yirik qushiq tushishi natijasida paydo boʻlgan. Xonaning yer sathiga juda qiyalik, keyin oʻng tomonga 1,5 m chuqurlikdagi chuqurga tushish mumkin. Chuquroqning pastida noqulay tor joy orqali 40 cm lik yirtilishdan keyin kichik tosh kabinada gʻova tugaydi.

Gʻova uzunligi 63,2 m va chuqurligi 10 m. Sas‑kövi‑barlang arxeologik qazilma identifikatori raqami 11554.

1976‑yilda birinchi marta Sas‑kövi‑barlang deb nomlangan gʻova adabiyotda paydo boʻldi. Gʻova adabiyotda Boldog tanya (eski kirish yonida joylashgan marmar taxta asosida), Harapovácsi barlang (Schőnviszky 1937), Macskaluk (Vastagh, Schőnviszky 1956), Macska‑lyuk (Eszterhás 1989), Macskalyuk (Bertalan 1958) (bu uchta nom bu gʻova emas, balki yaqinidagi Macska‑lyukning nomlari), Orlováci‑barlang (Bertalan 1976), Saskövi‑barlang (Szeghalmy 1937), Saskövi barlang (Barcza, Thirring 1920), Sas‑kői‑barlang (Eszterhás 1989), Saskői‑barlang (Józsa 1963) va Saskői barlang (Kessler 1931) nomlari bilan ham ataladi.

Yaratilish

Yaratilishi haqida uchta nazariya paydo boʻlgan:

1. Tabiiy kelib chiqishi. Uning mavjudligini Schönviszky László (1955) ga koʻra suv erituvchi va erituvchi ishiga bogʻliq. Sas‑kövi-gʻor bir andezit tufasidagi kalkit qatlam boʻylab hosil boʻlgan. Bu kalkit qatlam gʻor ichida hozir ham topiladi. Qalinligi 15–30 santimetr. Suvga toza, kristalli. Gʻorni oʻz ichiga olgan andezit tufa andezit boʻlaklari va kichik oq amfibol tishchiklarni oʻz ichiga oladi. Ichkariga kelganda holat oʻzgaradi. Oynadan 10 metr masofada, yuqorida sariq‑oq ohaktosh qatlam gʻor devorini tashkil etadi. Kichik kalkit gʻovaklar va juda kichik andezit qoldiqlari bilan. Gʻorning oʻzi katta qismi yogʻli, kulrang loy qatlamida hosil boʻlgan. Bu loy juda yoriq andezit tufadir. Kislota sinoviga javob bermaydi, ohak tarkibi yoʻq, ammo aytilgan kristalli kalkit qatlam shu yerda topiladi.

2. Sunʼiy kelib chiqishi. Vastagh Gábor va Wein György ga koʻra sunʼiy va notoʻgʻri deb hisoblaydilar Schönviszky gʻor paydo boʻlish nazariyasini. Shuning uchun gʻorni ham nomlash mumkin emas. Erdélyi István ham sunʼiy kon qazish deb hisoblaydi, lekin kirish yonidagi tosh devor oʻymalangan emas. Gönczöl Imre fikriga koʻra, bu tufa qazib olish uchun emas, chunki u yerda tosh devor erkin edi. Balki ular gʻorda koʻrinadigan teshikni kuzatgan boʻlishlari mumkin.

3. Tabiiy kelib chiqishi, keyinchalik sunʼiy ravishda oʻzgartirilgan. Gallus Sándor ga koʻra gʻor andezit tufa va lava qatlamlarda suv oʻymasi natijasida shakllangan. Dastlab juda tor boʻlgan gʻorni keyin nisbatan oson oʻymali tufada bir boʻlimda kengaytirib, yon yoʻllar qazib qoʻshilgan.

1952‑gacha

Sas‑kő tosh devorini Koch Antal ham tanigan, u 1871–1874 yillarda bu yerda geologik tadqiqotlar olib borgan. Uning fikriga koʻra bu devor tabiiy yirilib ketgan yoki eski, tark etilgan tosh koni boʻlishi mumkin. Boʻshliq haqida eslatilmagan. Boʻshliqning birinchi yozma eslatmasi 1920 yilda nashr etilgan, Barcza Imre va Thirring Gusztáv tomonidan yozilgan kitobda mavjud. Nashrda aytilganidek, Saskövi dűlőda tark etilgan tosh koni bor, u yerda Saskövi gʻorning daraxtlar orasida ochilgan kirish joyi topiladi. Koʻp yoʻllik gʻorning oxirida suv tortuvchi konus mavjud. 1921 yilda Budapesti Universitet Turistlar Uyushmasi aʼzolari koʻplab Pilis hududidagi gʻorlarni xaritalashni boshladilar, masalan, Saskői gʻorning asosiy rejasini oʻzlari teodolit yordamida tuzdilar. 1924 yilda nashr etilgan, Budapest Duna‑oʻng tomoni hududi nomli nashrda 1920 yilda chop etilgan kitobdagi Saskövi gʻorni tasvirlovchi qism takrorlangan.