Sátorkőpuszta Cave

Sátorkőpusztai-gʻor Vengriyaning maxsus himoyalangan gʻorlaridan biridir. Duná–Ipoly Milliy Park hududida joylashgan Pilis togʻida, Esztergom‑Kertvárosda, Nagy‑Strázsa togʻida joylashgan. 253 metr (baʼzi manbalarga koʻra 273 metr) dengiz sathidan balandlikda ochilgan gʻorni ikkinchi jahon urushidan keyingi oʻn yilliklarda ommaga ochilgan va shu paytda ilmiy ishlash boshlandi.

Tavsifi

354 m uzunlikdagi Sátorkőpusztai-gʻorni – shakllanishi tufayli – termal karszt, yaʼni issiq suvli gʻor shakllanishining namuna (prototip) sifatida hisoblaymiz. 1946‑yildagi “rasmiy” kashfiyotdan soʻng, issiq suvli gʻorlarning paydo boʻlishi va rivojlanishi bilan bogʻliq oldin bahs qilingan koʻplab savollar hal boʻldi, biroq olimlar hali ham bir qancha savollarga javob topishlari kerak va bu oson vazifa emas. Tadqiqotchilarga koʻra, gʻorning paydo boʻlishi uchinchi asrga (milodiy) qaytarilishi mumkin, bu davrda togʻ hududining hozirgi koʻrinishini yaratgan yoriqli togʻ struktura shakllangan. Ushbu yoriqli struktura issiq suvlarning oqib kelishiga imkon berdi va natijada gʻor yaraldi. Zamonaviy tadqiqotlar asosida, Sátorkőpusztai-gʻorni shakllantirgan issiq suvlar vulkanik ikkinchi bosqich mahsuloti degan nazariyani rad etish mumkinligi koʻrinadi. Buning isboti yoʻq, va 10‑15 million yil kabi katta vaqt oraligʻi ham bu turdagi izohni shubhali qiladi.

Barlangüregetni oʻz ichiga olgan toshli triász davri, taxminan 225 million yillik yotqizilgan dachstein ohaktosh. Ushbu toshda tektonik yoriqlar boʻylab oqib keluvchi issiq suv, asosan kislota eritmalari, sezilarli eritish ishlarini amalga oshirgan va juda maxsus shakllar bilan gʻorani bezashgan. Kalsit, aragonit (CaCO3) va gips kristallar (CaSO4) turli‑turli – odatda qobiq, poʻcha, igna va ustun – shakllarda barlangning devorlarini tuproqdan shiftgacha qoplagan. Deyarli muntazam shar shaklidagi xonalar, shar boʻshliqlar sunʼiy aralashuvlarning izlari kabi koʻrinishi mumkin. Ularning paydo boʻlishi yaqinda suv bugʻi kondensatsiya eritishiga taalluqli deb hisoblanadi.

Gʻoraning shakllari asosan issiq suv bilan toʻldirilgan yoʻllarda yuzlab ming yillik vaqt davomida hosil boʻlgan. Amerika professor Arthur Palmer 2001‑yilda tashrif buyurganida bugʻ kondensatsiyasi orqali boʻshliq hosil boʻlish taʼsirini ham muhim deb baholagan. Sátorkőpusztai shar boʻshliqlarini oʻrganish bilan shu yili avstraliyalik Armstrong Osborne ham shugʻullangan, u muhim shakllarni alohida‑alohida oʻlchagan. Eng katta boʻshliq gʻoraning oʻrtacha qavatida joylashgan, diametri toʻrt metr. Havoning harorati pastki boʻlimlarda, tabiiy sharoitda, doimiy 13,1 °C, yuqori, kirish zonasida faslga bogʻliq. Gʻorada nisbiy namlik 95‑98 % ni tashkil etadi.

Gʻora adabiyotda Esztergom Őrhegyi Kristálybarlang (Kordos 1984), Esztergom‑Őrhegyi Kristálybarlang (Bertalan 1976), Sátorkő‑barlang (Szegő 1948), Sátorkői barlang (Szegő 1948), Sátorkőpuszta Cave (Kordos 1977), Sátorkő‑puszta Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989), Sátorkő‑pusztai‑barlang (Kordos 1977), Sátorkőpusztai barlang (Bertalan 1976), Strázsahegyi‑alsóbarlang (Bertalan 1976) va Strázsahegyi alsóbarlang (Kordos 1984) nomlari bilan ham uchraydi.

Látogatás a barlangban

Sátorkőpusztai‑barlang 1993‑yildan boshlab tashrifga ochiq, hozirda Komárom‑Esztergom viloyatining yagona, keng jamoatchilik uchun ham tashrifga ruxsat berilgan gʻorasi. Uning parvarishi va boshqaruvi 1989‑yilda tashkil etilgan Benedek Endre Barlangkutató és Természetvédelmi Egyesület (BEBTE) tomonidan amalga oshiriladi. Tashkilot maqsadlari orasida tabiatni muhofaza qilish vazifalarini bajarish bilan birga, gʻorani barcha qiziqqanlarga namoyish etish ham bor. Gʻorani koʻrish uchun martdan noyabrgacha har oy bir marta, tashkilot veb‑saytida eʼlon qilingan vaqtlar va shartlar asosida imkoniyat mavjud. Tashrif oldindan roʻyxatdan oʻtishni talab qiladi.

Biologik hayot

Gʻor bir necha jonivorlar uchun doimiy va vaqtinchalik yashash joyi boʻlib xizmat qiladi. Gʻor sevuvchilar (troglophil) turkumiga kiruvchi kichik patkósdenevér ham bu yerda yashaydi, uning soni yigʻirga yaqin deb baholanadi. 2004‑yilda aylanma patkósdenevér ham paydo boʻldi. Gʻorni tez-tez oʻrmon pele ham ziyorat qiladi. 2003‑yil yozida gʻorchiqlar ham hayratda qoldi, chunki 40 m chuqurlikda, loyli qoldiqlarga yashirinib, qishki uyquda yotgan namunani topishdi. Gʻorning yuqori boʻlimida koʻplab hasharotlar, jumladan chivinlar, chivinlar va oʻrgimchaklar koʻchib oʻtadi.

Tadqiqot tarixi

Nemes armiyasi nazorati ostida faoliyat yuritayotgan tosh konchilar 1944‑yilda tosh devorida portlash natijasida ochilgan yoriqqa duch kelishdi, lekin oʻsha paytda bunga alohida ahamiyat bermadilar. Keshfiyotchilari, dorogi Várhidi Károly va Várhidi Rezső, hamda ularning hamkasblari ikki yil keyin keyinchalik gʻor sifatida aniqlangan keng tarqalgan boʻshliq tarmogʻiga kirishdi.

Sátorkőpusztai-gʻorda birinchi rasmiy maydon tadqiqoti Magyar Állami Földtani Intézet topshirigʻi boʻyicha Jakucs László, Venkovits István va Nickl Matild tomonidan oʻtkazildi, shu paytgacha dorogi yoshlar ham gʻorning katta qismini kezib chiqqan edi. Jakucs László va Venkovits Istvánning yordami bilan 1946‑yilda gʻor xaritasi tayyorlandi va shu bilan u mamlakat boʻylab roʻyxatga olingan gʻor sifatida tanildi. Oʻsha davr oʻlchov maʼlumotlariga koʻra, gʻor 286 m uzunlikda va 46 m chuqurlikda edi. Anʼanaviy gʻor xarita tuzish usuliga koʻra, faqat chalkash chiziqlar bilan tasvirlanadigan yoʻllarni Jakucs László 1946‑yilda fazoviy, oʻlcham nisbati boʻyicha kichiklashtirilgan gips model bilan koʻrsatdi.