Shirvan National Park

Shirvan Milliy Parki (Azerbaijani: Şirvan Milli Parkı) — Ozarbayjonning milliy parkidir. U 2003‑yil 5‑iyulda Salyan rayon maʼmuriy hududlari ichida tashkil etilgan. Uning maydoni 54 373,5 gektar (543,735 km²).

Shirvan Milliy Parki 1969‑yilda tashkil etilgan Shirvan Davlat rezervati va qoʻshni hududlar asosida tashkil etilgan. Rezervat faoliyati goʻtirli gazel (Gazella subgutturosa), suv qushlari va Shirvan tekisligining tipik oʻsimlik biotiplari himoyasi va koʻpaytirishga yoʻnaltirilgan. Hudud 25 800 gektar, uning ichida 3 500 gektar suv havzalari mavjud. Park hududi bir vaqtlar Kaspiy dengizining tubida boʻlgan, hozir esa 20–25 m dengiz sathidan pastda joylashgan, gʻarbga qarab biroz koʻtarilgan yigʻindiy tekislikdir. Iqlim jihatidan park oʻrtacha iliq yarimchoʻqqur va quruq dasht hududida joylashgan. Yozlar issiq va quruq, qishlar esa salqin va quruq.

Nomining kelib chiqishi

ʼShirvanʼ soʻzi Shīr (Forscha: شیر) soʻzidan kelib chiqqan koʻrinadi. Shir soʻzi sherni anglatadi, u hozir Trans-Kavkazda yoʻqolgan.

Oʻsimlik dunyosi

Parkda bir necha turdagi oʻsimliklar mavjud. Choʻllik turini Halocnemum, Halostachys va Salicornia shakllari solonchaxlarda rivojlangan. ʼHalocnemumʼ oʻsimliklari park hududining taxminan 40 % ni egallaydi. Asosiy turlari Halocnemum strobilaceum. Halostachys fitotsenozisi Halocnemumga nisbatan murakkabroq tuzilishga va boyroq turlilik tarkibiga ega. Togʻlarning tepasida Halostachys oʻsadi, yamalar esa vaqtinchalik guruhga mansub donli ekinlar va rang-barang oʻtlar bilan qoplangan.

Salicornia oʻsimliklari markaziy qismning kichik hududida nam shoʻrliklar va yer osti suvlarining yuqori darajasi natijasida rivojlangan. Salicornia europaea bilan birga S. rankenive va S. tonkokhstnik ham mavjud.

Yarimchoʻlli turdagi oʻsimliklar sveda va vaqtinchalik chigʻtirak shakllari bilan ifodalanadi. Keyingi shakl, park hududining 40% ni egallagan, eng boy turlar tarkibiga ega. Chigʻtirak ustunlik qiladi, va vaqtinchaliklarda 20-25 tur uchraydi, jumladan mast donalar: Poa bulbosa, Bromus, devor arpa (Hordeum murinum), va hokazo.

Dalaviy turdagi oʻsimliklar parkda chal (reliefdagi nam tushishlar)da rivojlanadi. Oʻtloq ikki qatlamli boʻlib, Alhagi (birinchi qatlam) va Aeluropus repens (ikkinchi qatlam) tashkil etadi. Baʼzi joylarda Artemisia va devor arpa (Hordeum murinum) topiladi.

Hayvonot dunyosi

Fauna kam oʻrganilgan. Qorongʻu hayvonlar orasida oʻzgaruvchan qurbaqa (Bufotes variabilis), daraxt qurbaqalari (Hyla spp.) va botqoqlik qurbaqasi (Pelophylax ridibundus) mavjud. Reptiliyalar orasida Yevropa koʻl kaplumbağasi (Emys orbicularis), Kaspiy kaplumbağasi (Mauremys caspica) va Gretsiya toshbaqasi (Testudo graeca), kertenkele, oʻt chigʻirigi (Natrix natrix), Levant viperi (Macrovipera lebetinus) va boshqalar. Qushlar fauna ham kam oʻrganilgan, lekin mavjud maʼlumotlarga koʻra, buzoq (Otidae), frankolinlar (Francolinus spp.), kichik buzoq (Otis tetrax), oq dumli burgut (Haliaeetus albicilla), dasht burgutlari (Aquila nipalensis), qirqich (Falco peregrinus), saker qirqich (Falco cherrug) va qora qorinli qumqush (Pterocles orientalis) mavjud. Qish oylarida koʻplab koʻchmanchi qushlar suv havzalari boʻylab uchadi, masalan kulrang oʻrta (Anser anser), oʻrta oʻrka (Anas platyrhynchos), shimoliy qalam (Anas acuta) va boshqalar.

Nadir sutemizuvchilar turkumiga qizil tulki, fors gazeli, yovvoyi chochqa, boʻri, chayon, oʻrmon mushugi, kunduzgi tishli, Yevropa qushqoʻnchasi va boshqalar kiradi. Grek kəpək, fors gazeli, qora frankolin, qurgʻoq, kichik qurgʻoq, oq dumli burgut, dasht burguti, qirgʻoq qurtoboshi, sakr qurtoboshi, ular Ozarbayjon Qizil Kitobida roʻyxatga olingan. Oʻtmishda bu hudud Kavkazda Shimoli sherining kichik sinonimi yoki populyatsiyasi boʻlgan Osiyo sherining, hamda Forsdan kelgan Kaspiy yoʻlbarsining diapazonida boʻlgan.

Asosiy himoyalangan obʼektlar janubi‑sharqiy Shirvonda joylashgan tabiiy yarim choʻllik komplekslari, dunyodagi eng katta fors gazeli populyatsiyasiga ega va suvda yurgan ekosistema, bu yer koʻplab qimmatli qush turlari uchun tuxum qoʻyish, koʻchish yoʻli va qishloq joyi hisoblanadi (Shor‑Gel koʻli gʻarbiy qismi).

Qalqonsimon gazeli himoyasi

Shirvan Milliy Parki Ozarbayjon va Gruziyadagi qalqonsimon gazelning tiklanishi va qayta kiritilishida muhim rol oʻynadi. Shirvan Milliy Parkidan olingan gazellar Vashlovani Milliy Parki, Qobustan, Absheron, Ajinohur dashtlari, Ag‑Gel Milliy Parkiga qayta kiritilgan.