Szent Özséb Cave

Szent Özséb-gʻor Macaristoning maxsus himoyalangan gʻorlari orasida biri. Duna–Ipoly Milliy Parkida joylashgan Pilisszentkeresztda topiladi. Pilis togʻ tizmasining uchinchi eng uzun gʻori Ariadne-gʻor tizimi va Ajándék-gʻordan keyin.

Geografik joylashuv

Szent Özséb-gʻor Pilis togʻining tekisligida joylashgan Nagy-Szoplák choʻqqisi yaqinida, dengiz sathidan 692 metr balandlikda, Kétbükkfa-nyeregtan bir buʼlang kilometrlik masofada, Duna–Ipoly Milliy Parkining maxsus himoyalangan hududida, Pilisszentkereszt tashqarisida ochiladi. Kirish darajasi karst suv sathidan yuqori, taxminan 570 metr balandlikda joylashgan. Shundan kelib chiqadigan, bu yerda Macaristondagi eng chuqur, hali nomaʼlum gʻor tizimi boʻlishi mumkin. Csévi-szirti Ariadne-gʻor tizimi shu yerdan janubi-gʻarbiy yoʻnalishda, bir buʼlang kilometrlik masofada joylashgan.

Tavsifi

Dachsteini ohaktoshida shakllangan. Uzunligi 900 metr, chuqurligi 82 metr. Hozirgi paytda ham faol tadqiqot olib borilayotgan gʻor. Gʻor bir eshik bilan yopilgan. Tor, vertikal, quvurga oʻxshash kirish qismi 10 metr chuqurlikda katta zalning tepasiga tushadi. Gʻorga kirish uchun Duna–Ipoly Milliy Parki Boshqarmasining ruxsati talab qilinadi.

Vaziyat

Gʻor dachsteini ohaktoshida taxminan yarim million yil oldin paydo boʻlgan va katta zallar joyi ehtimol qiyalikli yotish tekisliklari tomonidan belgilangan. Pleistosen davrida atrofning toʻldirilishi natijasida Pilis togʻining faqat tepasiga chiqqan. Dunántúli-markaziy togʻlardan chuqur karstdan oqib kelayotgan suv bu yerda (ham) sathga yoʻl topdi. Termal suvda aralashma korroziyasi bilan eriydigan yoʻlaklar togʻning chiqishi davomida havo boʻshligʻiga aylangan, shu paytda sathga yaqinligi sababli havo boʻshligʻidagi yoʻlaklar shiftida tomchilash natijasida shar shaklidagi quvurlar oʻsishni boshladi. Muz davrida oʻtuvchi shamol taʼsiri bilan devorlar koʻp joyda yirtilib, yoʻlaklar birlashib, qushiq qoldiqlar kichik podshakalar hosil qilib yoʻlaklarni yopdi. Oldin shakllangan tomchi toshlar hamda suvli kelib chiqqan boʻshliqlar katta qismi yoʻq boʻldi. Barcha gʻorlarda xos boʻlgan boʻyin choʻkintilarini tosh boʻlagʻi qoplagan. Muz davridan beri baʼzi joylarda kichik, yosh tomchi toshlar oʻsib kelmoqda, boshqa joylarda esa oqib tushuvchi, eritiluvchi suv devorlarni tishli tarzda korroziyaga uchratmoqda.

Tadqiqot tarixi

2003 yanvar oyida, bir sovuq shanba kuni Szent Özséb Barlangkutató Csoport aʼzolari, Slíz György boshchiligida, qorli Pilis togʻiga yangi gʻor izlash uchun chiqishdi. Juda tezda bir kichik nuqtani topishdi, erigan qor, bu nomaʼlum gʻorning eng ishonchli belgisi edi. Gʻor maʼlum boʻlgan Macar Pálos tartib asoschisi, Boldog Özséb nomidan, muqaddaslashtirilishidan oldin Szent Özséb-gʻor nomi bilan atalgan. Darhol bir teshik qazildi, va unga tashlangan tosh aks-sado bilan chuqurga sakradi. Keyinchalik asboblar bilan qaytib kelib, katta bir toshni koʻtargandan soʻng gʻor ochildi. Tor nayza yoʻl pastga olib bordi, bu katta zalning tepasiga yetdi. Shu paytda Yomgʻir-zali va Meander ochildi. Keyingi safarda katta tosh qulash natijasida Pele-yoʻnalishda Kókusz-madaniyatiga 60 metr chuqurlikda yetishildi.

Shundan keyin gʻorning boshqa qismlari maqsadli tadqiqotlar natijasida ochildi. 2005‑yil sentyabr 1‑dan, atrof-muhit va suv ishlari vaziri 22/2005. (VIII. 31.) KvVM farmoni boʻyicha, Duna–Ipoly Milliy Bogʻ Direktorati ish hududi, Pilis togʻida joylashgan Szent Özséb-gʻor nazorat ruxsati bilan tashrif buyurishga ruxsat etildi. 2005‑yil sentyabr 1‑dan, atrof-muhit va suv ishlari vaziri 23/2005. (VIII. 31.) KvVM farmoni boʻyicha, Pilis togʻida joylashgan Szent Özséb-gʻor kuchaytirilgan himoya ostidagi gʻor hisoblanadi. 2005‑yilda jiddiy qulashlar natijasida Csapolt-zalga chiqish muvaffaqiyatli amalga oshirildi.

2006‑yil MKBT Tájékoztatóda aytilganidek, Pilis togʻida joylashgan Szent Özséb-barlang kuchaytirilgan himoya ostidagi gʻor boʻldi. 2007‑yil 8‑martdan ekologiya va suv ishlari vaziri 3/2007. (I. 22.) KvVM farmoni boʻyicha Duna–Ipoly Milliy Bogʻ Direktorati ishchi hududida joylashgan Pilis togʻida joylashgan Szent Özséb-barlang direktoratin ruxsati bilan koʻrish mumkin. 2008‑yilda 15 metr chuqurlikda qazishdan soʻng pastki qatlam, Pentenáriumi‑boʻlimi topildi. 2012‑yil avgustda bir sezgi asosida Vastyúk‑daraxti ochildi.

Magyar Karszt‑ és Barlangkutató Társulat 2012‑yil gʻor kuni birinchi tavsiya etilgan gʻorlardan biri boʻlgan Szent Özséb-barlangda faqat elektr chirogʻi bilan yurish mumkin edi. 2013‑yil 19‑iyuldan hudud rivojlantirish vaziri 58/2013. (VII. 11.) VM farmoni boʻyicha Szent Özséb-barlang (Pilis togʻi, Duna–Ipoly Milliy Bogʻ Direktorati ishchi hududi) direktoratin ruxsati bilan tashrif buyurish mumkin. 2015‑yil 3‑novemberdan qishloq xoʻjaligi vaziri 66/2015. (X. 26.) FM farmoni boʻyicha Szent Özséb-barlang (Pilis togʻi) kuchaytirilgan himoya ostidagi gʻor. 2021‑yil 10‑maydan agrar vaziri 17/2021. (IV. 9.) AM farmoni boʻyicha Szent Özséb-barlang (Pilis togʻi, Duna–Ipoly Milliy Bogʻ Direktorati ishchi hududi) direktoratin ruxsati bilan tashrif buyurish mumkin. 13/1998. (V. 6.) KTM farmoni bir vaqtning oʻzida kuchini yoʻqotadi.