Temple of Apollo at Didyma

Didimaion (eski yunon tilida: Διδυμαῑον, lotin tilida: Didymaeum) yoki Apolloni Didimo ibodatxonasi, Yunon ibodatxonasi boʻlib, Apollon Filesio orakuli Dídima shahrida, Miletoning yonida, Ionia, Kichik Osiyoda, hozirgi Turkiyada joylashgan. Bu qadim dunyoning eng katta ibodatxonalaridan biri boʻlib, Apollon orakulining, yaʼni Dídima orakulining markazi edi.

Tarix

Ibodatxonaning joylashuvi aslida, yunonlar Ioniya hududiga kelishidan ham oldin, muqaddas bir manba va kichik oʻrmon boʻlgan. Yunon davrida bu yerda turli davrlarda uchta turli ibodatxona qurilgan. Adabiy manbalarga koʻra, miloddan avval 600‑500 yillarda bu yerda orakul ibodatxonasi va ibodatxona boʻlgan, u yerda taklif qilingan qurbonliklar, jumladan, Qadimgi Misr firʼavni Nekao II va Lidiyalik podshohi Kreso ham qilingan. Bu birinchi, tomi boʻlmagan ibodatxona (Ibodatxona I) geometriya davri oxiri yoki arxaik davr boshlarida, miloddan avval 700 yoki 600 yillarda qurilgan.

Birinchi ibodatxona yangi ibodatxona (Ibodatxona II) bilan almashtirilgan, u arxaik davr oxirida, miloddan avval 550‑530 yillarda qurilgan. Bu ibodatxona akamenidlar tomonidan, Herodotga koʻra, ioniy isyonidan keyin va 494 yilda magʻlubiyatdan soʻng, shuningdek, Estrabon va boshqa koʻplab manbalarga koʻra, ikkinchi tibbiy urushda, miloddan avval 479 yilda vayron qilingan. Hozirgi kunda, odatda, bir yil oldingi sana toʻgʻri deb hisoblanadi.

Ibodatxonaning vayron boʻlishidan keyin, bu joy miloddan avval 400‑300 yillarda ham diniy maqsadlarda ishlatilgan koʻrinadi va bu maqsadda kichik miqyosda tiklanish izlari mavjud. Biroq, miloddan avval 331 yildan oldin orakullarni bagʻishlash dalillari yoʻq. Bu muqaddas manba Aleksandr Makedonskiy tashrifida, yaʼni bu davrda ishga tushgan yoki qayta kashf etilgan deyilgan.

Buning bilan yangi uchinchi ibodatxonaning (Ibodatxona III) loyihasi boshlandi. U helenistik davr boshlarida, mil. avv. 300 atrofida qurilishni boshladi. Albatta, qurilish mil. avv. 299/298 yillarda, Seleukos I ibodatxona qurilishi uchun katta miqdorda pul mablagʻini ehson qilgani haqida yozilgan yozuvga koʻra, allaqachon davom etayotgan edi. Koʻrinishicha, ishlar Antiyok I tomonidan qurilgan Miletoning sharqiy ibodatxonasi daromadlari bilan ham moliyalashtirilgan. Vitruviyga koʻra, yangi ibodatxonani Efesdan Peonio va Miletodagi Dafnis loyihalashtirgan.

Qurilish ishlari uzoq vaqt davom etdi. Mil. avv. 230 yillarga kelib, ibodatxona krepidomasini, adyton devorlarining pastki qismlarini va adytonning naiskosini tugallagan edi. Mil. avv. 165 yilda, adytonning pilastralari va asosiy portikoni tugallangan edi. Biroq, qurilish loyihasi juda ambitsiyali va ulkan boʻlgani sababli, u hech qachon toʻliq yakunlanmadi. Pausanias ibodatxona tugallanmagan holda qolganini, shuningdek, mavjud boʻlgan tugallanmagan ustunlar bilan ham tasdiqlaydi. Shunga qaramay, ibodatxona qurilishi I asr davomida davom etdi. Xususan, imperator Kaligula ibodatxonani yakunlashga harakat qilgan.

Toʻliq boʻlmaganiga qaramay, helenistik davr ibodatxonasi yunon dunyosidagi toʻrtinchi eng katta ibodatxona edi. Faqat Qadimgi Dunyoning Yeddi Moʻjizasi, Efesdagi Artemisa ibodatxonasi, Samosdagi Herēo va Agrigentodagi Olimpiya Zevs ibodatxonasi undan kattaroq edi. Ibodatxona maqsadli ravishda Efesdagi Artemisa ibodatxonasining qayta qurilgan versiyasi bilan raqobatlashish uchun qurilgan, u ham deyarli bir vaqtlar qayta qurilgan. Uning proporsiyalari bir xil edi, shuningdek, uning arxitektorlaridan biri Peonio edi.

Bizans oʻrta asr davrida adyton joyida bazilika qurilgan. Keyinchalik, ibodatxonaning bir qismi qalʼa boʻlib qolgan. Ibodatxona 1493‑yilda ham katta qismi saqlanib qolgan, oʻsha yili yer silkinishi natijasida barcha ustunlar, uchta ustun bundan tashqari, yerga qulab tushgan.

Geometrik davr ibodatxonasi

Joydagi eng qadimgi ibodatxona, kech geometrik davrga mansub Sekos ibodatxonasi (ibodatxona I), gʻarbiy uchida joylashgan

keyingi helenistik davrga oid adyton. Ehtimol, bu joyda muqaddas deb hisoblangan bir manbani atrofida qurilgan. Ibodatxona oddiy toʻrtburchak shaklidagi, tomsiz tuzilishga ega edi. Uning yuqori qismi loy gʻishtidan iborat boʻlib, ustunlari boʻlganligi nomaʼlum. Bino sharqqa qarab torayib, gʻarbiy uchida taxminan 10,3 m, sharqiy uchida 9,6 m kenglikda edi. Ibodatxonaning poydevorlari keyingi adyton ichida topilgan. Sanash kulolchilik topilmalariga asoslangan.

Arxaik ibodatxona

Arxaik davr ibodatxonasi (ibodatxona II) ion uslubida edi. Bu ibodatxona diptero boʻlib, yaʼni peristilasi tashqi va ichki qator ustunlardan iborat edi.

Ibodatxonaning oʻlchamlari haqida aniq maʼlumotlar yoʻq. Ikki bosqichli krepidoma, yaʼni bosqichma‑bosqich poydevor uzunligi 72 yoki 89 m. Ustunlarning balandligi taxminan 15,5 m boʻlishi taklif qilingan, lekin ustunlar soni nomaʼlum. Bir taklifda uzun tomonlarda 17, qisqa tomonlarda 8 ta ustun, jami 86 ta ustun boʻlishi keltirilgan. Boshqa taklifda helenistik ibodatxonadagi kabi, uzun tomonlarda 21, qisqa tomonlarda 10 ta ustun, jami 108 ta ustun boʻlishi nazarda tutilgan.

Majmuaning ichki naosi asosan adytondan iborat edi, u uzunligi taxminan 33 m, kengligi taxminan 19,9 m, kamida gʻarbiy uchida. Ichkarida adytton kengligi 16 dan 17 m gacha edi. Adytton hipetro edi, yaʼni tomsiz.