Tokaj-Bodrogzugi Tájvédelmi Körzet

Tokaj-Bodrogzugi Tájvédelmi Körzet hududi 4 242 gektar, undan 665 gektari qatʼiy himoyalangan. Tájvédelmi körzet Aggteleki Nemzeti Park Boshqarmasiga tegishli.

Joylashuvi

Tájvédelmi körzet Bodrogközda, Olaszliszka-Zalkod chizigʻidan Tokajgacha choʻzilgan “zug”da joylashgan.

Tokaji Kopasz togʻi

Kopasz togʻi Vengriyaning eng katta, eng baland (512 metr) va shu bilan birga eng yosh (miotsen davri) vulkanik tanish togʻidir, uning kvartsandeziti va riolit asosiy togʻ jinsini loess tupogʻi qoplagan. Bir necha yuz yil davomida uzluksiz uzum yetishtirish tufayli togʻning asl oʻsimlik dunyosi uzum ekiniga imkon bermaydigan joylarga cheklangan. 18‑asrda filoxéra kasalligi yuz berishigacha flora bu boshpana joylarda omon qolgan. Togʻning janubiy va shimoliy tomonlaridagi oʻsimliklar odatdagidan ham katta darajada bir-biridan farq qiladi.

Janubiy hududlarning baʼzi joylari allaqachon mediteranne va shimoliy tomon togʻli landshaftga oʻxshash boʻlsa-da, togʻ hududi asosan qitʼa iqlimiga ega. Qattiq himoyalangan janubiy tomonda qattiq quruq, issiqni sevuvchi qamishli mevali daraxtli oʻrmonlar va togʻ toshli oʻrmonlar birlashmasi hukmronlik qiladi, togʻning etagida esa qimmatbaho steppalar choʻzilgan. Ushbu birlashmalarda koʻp yillik yumshoq oʻsimlik florasi mavjud, unda oʻnlab turdagi kosbor, katta oʻn ming yillik oʻt, qora va qizil koʻkcha, bahor shoxli tikan, arvoh gullari, sariq len, chuqur yerda qon tomiri gullari oʻsadi. Hatto bu juda qimmatbaho floradan ham paxta rangli oq atirgul ajralib turadi, bu Karpat havzasida faqat shu yerda uchraydi. Togʻning shimoliy tomonlarida qalin quruq, qamishli daraxtli va daraxtli oʻrmonlar, hamda atirgul bargli yongʻoq oʻrmonlari mavjud, pastki oʻsimlik qatlamida turban lily gullari ochadi. Oʻrmon ochiq joylarida va kichik kesimlarda kornistarnik va kosborlar bezakli boʻlib oʻsadi. Kopasz togʻining hayvon dunyosi ham juda boy. Suvda kam boʻlgan togʻda bir qancha sudralik turlari yashaydi, yer osti, yashil va chaqqon iguvchilar bilan birga, ayniqsa qimmatbaho qirgʻoq yirtqich va kesishli tishli ilonlar mavjud. Qushlar dunyosining eng qimmatbaho aʼzolari bu yerda hali nisbatan keng tarqalgan tosh qush, muntazam tuxum qoʻyuvchi uhu va ural bayquzi, shuningdek, quruq yerda uyquga ketadigan qurtobosh. Oʻrmonlarda boʻri, yovvoyi mushuk, yovvoyi boʻri turlaridan quyon va yirtqich hayvonlar yashaydi.

Bodrogzug

Hozirda mamlakatda bu suv bilan muntazam toʻldiriladigan yagona hududdir. Uning tabiiy qiymatlari, inson taʼsiridan holi boʻlishi sababli, 1989‑yilda xalqaro Ramsar roʻyxatiga suv qushlari uchun muhim yashash joyi sifatida kiritilgan. Tisza daryosining yillik koʻp marta suv toshishi natijasida daryo atrofidagi hudud bir vaqtlar katta koʻlga aylangan. Har yili kamida ikki marta (qish oxiri va yoz boshida), baʼzan bir necha marta ham, Bodrogközning eng chuqur joylari suv ostiga tushadi, shuning uchun asosan Tisza va Bodrogning uchrashgan joyida joylashgan bir necha ming gektarlik Bodrogzug yuzaga keladi. Bodrogzug hududida botqoqlikli joylar, nam, serhosil yaylovlar, moʻrt suvli koʻllar, loyli botqoqlikli sohalar bir-birini almashtiradi. Qamish-yogʻoch yumshoq oʻrmonlar va daryo boʻyi oʻrmonlar bilan birga, baʼzi joylarda bir vaqtlar katta maydonlarni egallagan daraxt‑qorongʻu‑silliq oʻrmonlarning qoldiqlari ham topiladi. Botqoqlikli joylarda qalin oʻtloqlar, baland oʻsimlik birlashmalari yashaydi, moʻrt suvlar esa boy algalar bilan xoslanadi. Yassi, botqoqlashayotgan suvda sulyom, bekalentsa va rucaöröm yashaydi, tunda atirgul, tunda ipak va koʻl atirguli gullaydi; botqoqlikli joylarda kornistarnik, bir necha turdagi qurtobosh va Tisza boʻyi margit gullari, nam yaylovda esa sibiriy qizil gullar ochadi. Bodrogzug suvli dunyosida bir necha turdagi qurbaqa va suvda suzuvchi, botqoqlikli toshbaqa, yassi, tez issiq oladigan suvda laʼp toshbaqa va yaylov chiziqli baliq yashaydi. Boy hayvon dunyosining haqiqiy diqqatga sazovor joylari albatta bu yerda ham qushlardir: kulrang va qizil qargʻa, bakso, bölömbika, kichik va katta koʻchak hududda tuxum qoʻyadi, nam yaylovda qargʻa, quruq joylarda qurbaqa. Kam tashrif buyurilgan oʻrmonlarda qora baliq ham uy quradi. Yirtqichlar orasida jigarrang va kulrang yaylov boʻri, yaylov quloqli bayquz va kamdan‑kam jigarrang kanyaning shakli osmonni bezaydi.

Oʻsimlik va hayvonot dunyosi

Tokaj va uning atrofidagi jonivor dunyo noyob va ajoyibdir. Bu yerda togʻli hudud va tekislik (Alföld) kesishish zonasida turli flora‑va fauna elementlari aralashadi. Floristik jihatdan bu Vengriya flora hududi (Pannonicum) oʻrta togʻ flora hududining mustaqil flora birligi (Tokajense). Ayniqsa togʻning janubiy yamalari boʻylab joylashgan jamlanmalar (issiq havoni sevuvchi mevali daraxtli, sarjmeggyes molyhos daraxtli, kichik mandulali, loy oʻtloqlari, yamadagi oʻtloq, silikat toshli oʻtloq, togʻchiq maysazor) juda qimmatli. Togʻda 17 turdagi orkide yashaydi. Maxsus oʻsimlik dunyosiga maxsus hayvonot dunyosi bogʻliq. Taxminan 300 turdan ortiq, ularning uchdan ikki qismi himoyalangan yoki kuchaytirilgan himoya ostida.

Madaniy qiymatlar

Tokaj togʻ vodiyida uzum yetishtirish va sharob ishlab chiqarish 1000 yillik tarixga ega. Sharob hududi hujjatlashtirilgan tarixi shuni koʻrsatadiki, uzum yetishtirish har doim "uchta choyshab togʻi" (Tokaji togʻi, Abaújszántódagi Sátor togʻi va Sátoraljaújhelydagi Sátor togʻi) tomonidan belgilangan uchburchak ichida amalga oshirilgan. Tokaj togʻ vodiyasi 1737 yilda qirollik farmoni bilan dunyodagi birinchi yopiq sharob hududi deb eʼlon qilingan, natijada bu hududda sharob ishlab chiqarish deyarli 3 asr davomida qatʼiy qonuniy meʼyorlar doirasida amalga oshiriladi. Tokaj togʻ vodiyasida uzum yetishtirish va omborxona qurish odatlarida sharqiy, kavkaziy va gʻarbiy, rim uzum yetishtirish anʼanalari birlashadi. Qishloqlarning qurilgan merosi orqali tokajga xos sharob tayyorlash jarayonlari, eski odatlari izchil kuzatib boriladi. Ushbu eski odatlar omborxonalar va sharobxonalar koʻrinishini shakllantirgan, bu esa Vengriyaning boshqa hududlaridan farq qiladi.