Vecsembükk Pothole

Vecsembükki-zsomboly dunyo merosi qismiga tanlangan bir gʻor. 236 m chuqur zsomboly Vengriya uchinchi eng chuqur gʻori. Bu yerda Vengriyaning eng uzun uzluksiz gʻor konusi joylashgan, u 83 m chuqur. Aggteleki‑karsztning eng chuqur va oʻninchi eng uzun gʻori. Vengriyaning maxsus himoyalangan gʻorlaridan biri. Bódvaszilas maxsus himoyalangan sakkizta gʻoridan biri.

Tavsifi

Aggteleki Milliy Parkda, Aggteleki‑karsztda, Alsó‑hegy tekisligida joylashgan. Bódvaszilas tashqi hududida, deyarli davlat chegarasida joylashgan akna gʻori 4–5 m keng, chetida chegaralangan kirish 522 m dengiz sathidan balandlikda ochiladi. Kirishining geografik joylashuvi turistik xaritalarda koʻrinadi, u yerda gʻor gʻor nomi bilan belgilangan.

Yopilmagan zsomboly katta va vertikal, parallel joylashgan, koʻpincha pastga kengayadigan konulardan iborat, ularni tor joylar yoki loyli‑qattiq qoldiq qismlar boʻlinadi. 83 m chuqur 90‑sonli konu bilan birga qoʻshimcha chuqur konular va trublar ham bor. Kirish‑konu 65 m chuqur, Tomon‑konu 60 m chuqur, Sovuq‑tush 53 m chuqur. Yangi qism deyarli 90 m‑sonli Rom konusi 43 m balandlikka koʻtariladi va 46 m chuqurlikka tushadi. 90‑sonli konu Vengriyada eng chuqur uzluksiz gʻor konusi.

Triász mingdağda shakllangan. Gʻovaklarning devorlarida koʻp tomondan tomir toshlari va tomir tosh‑qirgʻichlari, gʻovaklarning pastida katta balandlikdan tushayotgan suv tomchilari taʼsiri bilan palma daraxti shaklidagi tomir toshlari ham koʻrinadi. Tomir toshlarining rangi va shakli turlicha. Kengligi 3–10 metr boʻlgan keng gʻovaklardan iborat tizim nisbatan kichik maydonda, faqat 31×21 metrda joylashgan. Havo harorati juda sovuq. Eng sovuq nuqtasida, taxminan 70 metr chuqurlikda havo harorati 3–4 °C. Chuqqur nuqtada oʻlchanadigan harorat oshishi, 6–7 °C, geotermal taʼsirga bogʻliq. Gʻova qarish bosqichida. Uni oʻrganish uchun gʻova yurish tartibi, arqon texnikasi vositalari va Aggteleki Milliy Bogʻ Direktorati ruxsati kerak. Denevlar ham unda uchraydi va shuning uchun dam olish davrida, qishda tashrif buyurish taqiqlanadi.

Gʻovada olib borilgan tadqiqotlar asosida Sárváry István va Müller Pál Kessler Hubert mexanik nazariyasini rad etuvchi kelib chiqish nazariyasini ishlab chiqdilar, bu nazariya atrofdagi toshni tashkil etuvchi wettersteini mingdağida korroziya yoʻli bilan tomirning paydo boʻlishini tasdiqlaydi. Szenthe István esa tomir atrofidagi materialdan kvarts boʻlaklari va metamorf zarrachalarni koʻrsatdi, ular mingdağ eritma qoldiqlaridan kelib chiqa olmaydi, buning oʻrniga, avvalgi eski karsht yuzasiga vulkanik kelib chiqishi boʻlgan kichik tarqalish qoplamasi hosil boʻlgan, keyin hozirgi karsht jarayonlari esa eski karsht shakllarini yana yuzaga chiqaradi, degan xulosaga keldi. Buni Gádoros Miklós 1974‑yilda amalga oshirgan radiatsiya oʻlchovi ham tasdiqlaydi, bu oʻlchovda chuqqur nuqtani yopgan loy toʻsi gamma faoliyati vulkanik kelib chiqishga ishora qiladi.

Zsomboly Slovakiya Zsámány-kút va Kör-kút suv tizimiga tegishli. Kirishidan endi katta miqdorda suv kirmaydi. Ichida faol suv oqimi ham yoʻq. Bir vaqtlar, hajmidan taxmin qilinib, katta hududli suv yigʻuvchi boʻlishi mumkin edi, lekin hozirda yuzaki eroziya natijasida toʻpning chetiga tushgan.

Aggteleki‑karsztning oʻnchi eng uzun gʻorasi, Baradla‑gʻora, Béke‑gʻora, Szabadság‑gʻora, Vass Imre‑gʻora, Meteor‑gʻora, Kossuth‑gʻora, Danca‑gʻora, Szabó‑pallagi‑zsomboly va Baradla Rövid‑Alsó‑gʻora keyin. Bódvaszilasda maxsus himoya qilingan 8 gʻoradan biri, qolgan 7 tasiga Almási‑zsomboly, Frank‑gʻora, Kopaszgally‑oldali 2‑sonli suv tortish gʻorasi, Kopasz‑vigasz‑gʻora, Meteor‑gʻora, Szabó‑pallagi‑zsomboly va Széki‑zsomboly kiradi.

Bu gʻora adabiyotda 35 (Kósa 1992), Nagyvecsembükki‑zsomboly (Börcsök, Elekes, Németh, Nyerges 1997), Nagyvecsembükki zsomboly (Bertalan 1976), Pongrác 5‑sonli zsombolya (Kordos 1984), Pongrác 5‑sonli zsombolya (Bertalan 1976), Propast na Vecsembükku (Vlk 2019), V/7 (Kósa 1964), V‑24 (Kósa 1992), Vecsem‑bükki‑zsomboly (Kordos 1984), Vecsem‑bükki zsomboly (Gonda 1982), Vecsembükki zsomboly (Bertalan 1976), Vecsembükki zsomboly lyuk (Nyerges 2003), Vecsembükki Shaft (Kordos 1977) va Vecsem‑bükk Shaft (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989) nomlari va belgilari bilan ham ataladi.

Kutatish tarixi

1911‑yilda Jordán Viktor Zsomboly tubini yetib koʻrishga harakat qildi, Jordán Károly boshchiligidagi past togʻ gʻora tadqiqot ekspeditsiyasi davomida, lekin faqat taxminan 35 metr chuqurlikka tushdi. Ekspeditsiyada Bekey Imre Gábor ham aʼzo edi. Kessler Hubert 1927‑yil 14‑aprel kuni Beliczay András, Frank István va Kiss Gyula yordami bilan 91 metrga yetdi. Shu yili Kessler Hubert tomonidan yozilgan gʻora tadqiqoti haqida hisobot nashr etildi. Nashrda gʻoraning uzunlik‑kesim xaritasi keltirildi. Xarita Kiss Gyula chizgan.

1929‑yilda Eugenio Boegannak bir nashr chiqardi, u italyan tilida yozilgan boʻlib, Vecsembükki‑zsomboli haqida maʼlumot beradi. Ishda gʻoya boʻylab Kessler Hubert tomonidan tayyorlangan, lekin nashrda kichik oʻzgartirishlar kiritilgan uzunlik kesimi xaritasi va asosiy reja xaritasi keltirilgan. 1936‑yilda “Barlangok mélyén” nomli kitobda Kessler Hubertning ekspeditsiyasi batafsil tasvirlangan. Nashrda gʻoya boʻylab uzunlik kesimi xaritasi va asosiy reja xaritasi koʻrsatilgan, ular gʻoyaning oldingi xaritalari bilan oʻxshash. 1942‑yilda nashr etilgan “Barlangok mélyén” kitobining ikkinchi nashrida gʻoya va uning tadqiqoti haqida yozilgan, shuningdek, birinchi nashrda boʻlgani kabi gʻoyaning xaritalari ham nashr etilgan.