Zerzevan Castle

Zerzevan qalʼasi (Kurdcha: Qesra Zêrzevan, Zîrzevan; Turkcha: Zerzevan Kalesi; Armancha: Զերզեվանի ամրոց), Samachi qalʼasi nomi bilan ham tanilgan, Sharqiy Rim imperiyasi davriga mansub vayron boʼlgan qalʼa, sobiq muhim harbiy baza, Diyarbakır viloyati, janubi‑sharqiy Turkiyada joylashgan. Sayyohlik qazilmalari joyda yer osti tuzilmalari, ularning orasida Mithraizm ibodatxonasi, sirli din, mavjudligini koʼrsatdi. Qalʼa 1890‑yillardan 1960‑yillargacha fuqarolik aholi yashash maskani sifatida ishlatilgan. Sayt qisman turizmga ochiq.

Nomining kelib chiqishi

Baʼzi sayohatchilar 18‑asrda bu joy nomini "Kasr Zerzaua" deb atashgan, 17‑asrda yashagan osmoniy sayohatchi Evliya Çelebi oʼzining "Seyahatname" (IV jild) asarida Diyarbakırdan Mardinga safar paytida bu joyni "Zerzivan vodiysi" deb tasvirlagan. Zerzevan nomi kurdcha "zêr" (oltin) soʼzidan kelib chiqqan boʼlib, bu "Zerzaua" nomining sayohatchilar tomonidan oʼzgartirilgan shakli boʼlib, qishloq shu joyda joylashganida berilgan nomdir. Zêr kurdcha oltin, Zîv kumush (oltin va kumush) degan maʼnoni anglatadi, yaʼni oltin va kumush qalʼasi.

Joylashuvi

Zerzevan qalʼasi IV asr milodiyda Sharqiy Rim imperiyasi tomonidan Diyarbakır va Mardin orasidagi qadimiy savdo yoʼli boʼylab harbiy baza sifatida qurilgan. U VII asr milodiygacha ishlatilgan. Qalʼa 105–124 m (344–407 ft) balandlikdagi qattiq tosh tepadagi Demirölçek qishlogʻi yaqinida, Diyarbakır viloyati, Çınar shahridan 13 km (8,1 mil) janubi‑sharqda, D.950 magistrali boʼylab Mardin yoʼliga yaqin joylashgan. Diyarbakır shahridan taxminan 45 km (28 mil) masofada joylashgan.

Arxeologik ishlar

Birinchi arxeologik qazilmalar 2014‑yil yozgi oylarida amalga oshirildi. Ishlar Dicle universiteti arxeologi boshchiligidagi 35 kishilik jamoa tomonidan, Diyarbakır Arxeologiya muzeyi nazorati ostida olib borildi. 2015‑yilda saytga ishlov beruvchi jamoa hajmi 60 kishiga oshirildi.

2020‑yilda arxeologlar qalʼaning kirish eshigini topishdi.

2021‑yilda arxeologlar olti teshikli nayza va kalitli bronza uzukni kashf etdilar, bu kalit sandiqni ochish uchun ishlatilgan. Ikkala buyum ham milodiy IV‑V asrlarga oid.

Tarixi

Qalʼa Sharqiy Rim harbiy bazasi va strategik garnizon joylashuvi boʻlib, butun vodiyni egallab, Amida (hozirgi Diyarbakır) va Dara (hozirgi Mardin) orasidagi qadimiy yoʻldan nazorat qilgan. Qalʼa Rim imperiyasini himoya qiluvchi sharqiy chegara joylashuvi tufayli muhim rol oʻynagan. Bu gʻarb va sharq madaniyatlari kesishishi va birlashishi nuqtasini belgilagan.

Bu joy klassik qadimlikda Samachi deb atalgan. U Bizans imperiyasi va Sasan imperiyasi oʻrtasidagi qattiq janglarga sahna boʻlgan. Qalʼada topilgan zargarlik buyumlari ham fuqarolar va harbiy xodimlar birgalikda yashaganini, askarlar oilalari bilan birga turar ekanligini koʻrsatadi. Qalʼa taxminan bir ming kishilik aholini taʼminlashga yetarli darajada katta boʻlgan.

Sharqiy Rim imperatori Anastasius I Dicorus (491–518) va Yustinian I (527–565) hukmronligi davrida amalga oshirilgan tiklash va qayta qurish ishlari qalʼani vayron boʻlishidan oldingi oxirgi holatiga olib kelgan. Qalʼa arab musulmonlari arab‑Bizans urushlari boshlangan 639‑yilgacha ishlatilgan boʻlishi ehtimoli yuqori.

Qalʼa

Qalʼa 5,7 ga (14 akr) maydonni egallaydi. Qalʼada yer usti va yer osti tuzilmalari mavjud. Uning vayron boʻlgan devorlari 1 200 m (3 900 ft) uzunlikda va 12 m (39 ft) balandlikda, 21–22 m (69–72 ft) balandlikdagi kuzatuv minorasiga ega. Qalʼa ichida keng hududda qoldiqlar va tosh‑nekropoli mavjud. Qalʼaning shimoli, pastroqda, turar joylar va koʻchalar qurilgan, janubi esa balandroq yerda jamoat binolari barpo etilgan. Sharq‑gʻarbga qaragan cherkov binosi eng yaxshi saqlangan jamoat binolaridan biri hisoblanadi. Boshqa jamoat binolari saroy, maʼmuriy bino, hammom, don ombori, qurol-yarogʻ ombori va 54 ta suv omborini oʻz ichiga oladi. Arxeologik qazilmalarda harbiy va tibbiy materiallar, zargarlik buyumlari, bezaklar va bronza tangalar ham topildi. 2016‑yilda yer osti cherkovi va maxfiy yoʻlaklar kashf etildi. Topilgan yer osti maxfiy yoʻlak taxminan 3 000 yil ishlatilmagan, yer osti cherkovi esa 1 500 yil oldin yopilgan. Mithraizmga oid yer osti ibodatxonasi va 400 kishilik sigʻimga ega yer osti muqaddas maskan ham topildi. 2017‑yilda yana toʻrtta yer osti joyi aniqlanib, ularni qazib chiqish uchun qoʻshimcha ishlar zarur.

Mithras ibodaxona

Mithraeum qalʼaning eng yaxshi saqlangan tuzilmalaridan biridir. Asosiy toshga oʻylangan 35 m² hajmdagi tuzilma 7 m uzunlikda, 5 m kenglikda va 2,5 m balandlikda. Sharqiy devorda, toshga oʻylangan ustunlar, oʻrtada katta bir niş, ikki kichik niş bilan chetga ajratilgan. Mithraizmning ramzlaridan biri boʻlgan yongan tac sharqiy devorga oʻylangan. Chap tomondagi kichik nişning oldida yerda oʻylangan havuz joylashgan. Baʼzi yozuvlar va ramzlar tuzilmaning kirish darvozida koʻrinadi.

Fuqarolik aholi joyi sifatida foydalanish

1890‑yillarda, bir oila qalʼaga koʻchib kelganda, qalʼa ichida yangi aholi joyi yana yaratilgan. Aholi 30 dan ortiq uyga yetganda, rezidentlar 1960‑yillarda qalʼani tark etib, qalʼadan taxminan 1 km (0,62 mil) uzoqlikda joylashgan joyga koʻchib, Zerzevan nomli qishloqni asos solishgan. Bu qishloq hozirgi kunda Demirölçek deb ataladi.