Ariadne Cave System

Ariadne mağara sistemi Macarıstanın üçüncü ən uzun və dördüncü ən böyük şaquli yayılmaya malik mağarasıdır. Macarıstanın xüsusi qorunan mağaralarından biridir. Pilis dağlığının ən uzun və ən böyük şaquli yayılmaya malik mağarasıdır.

Təsvir

Duna–Ipoly Milli Parkında yerləşən Pilis dağlığında, Pilis dağında, Pilisszentlélek kənar bölgəsində, Klastrompuszta yaxınlığında yerləşən Csévi-szirteken 9 girişi var. Girişlər arasında ən tanınmış və ən təsirli olanlar Qız-mağarası və Oğlan-mağarası girişləridir, bunlara turist yolu da var.

Ariadne-mağara sistemi Csévi-szirtek 8 mağarasının, Qız-mağarasının, Oğlan-mağarasının, Ariadne-mağarasının, Rejtekút-mağarasının, Vacska-mağarasının, İndikációs-mağarasının, Gyökeres-mağarasının və Kőoszlopos-mağarasının tədricən birləşdirilməsi ilə yaranıb. Xüsusi qorunan mağara 19 300 m uzunluğunda, 206 m şaquli yayılmaya malik, 139 m dərinlikdə və 67 m hündürlükdədir. Duna–Ipoly Milli Parkı İdarəsinin icazəsi ilə ziyarət edilə bilər. Ariadne Karszt və Mağara Tədqiqatçısı Birliyi araşdırır.

Formalaşma

Termal karszt mənşəli, axan karszt suyu təsiri ilə, sualtı həllolma və qarışıq korroziya nəticəsində dəhlizlərin böyük hissəsi yaranıb, Pilis dağının bu hissəsi hələ ətrafından çıxmamışkən. Daha sonra dağlığın yüksəlməsi ilə karszt su səviyyəsi daha dərinləşdi, beləliklə mövcud mağara dəhlizləri tədricən quruya çıxdı, yeni dəhlizlərin yaranması isə daha dərinə yerləşdi. Aşağıya doğru hərəkət edərkən daha gənc mağara bölmələri ilə qarşılaşırıq, dəhlizlərin xarakteri də buna uyğun dəyişir. Hal-hazırda karszt su səviyyəsində mövcud olduğu təxmin edilən ən gənc dəhlizlərin əldə olunması hələ mümkün olmayıb. Quruya çıxmış, aktiv olmayan dəhlizlərdə torpaq tarixinin bəzi mərhələlərində su çəkmə fəaliyyəti də baş verə bilər, bunun nəticəsində bir çox yerdə löş, ya da qumsaq daş çöküntüsü səthdən yuyulmuşdur. Dəhlizlərin çoxunda əhəmiyyətli miqdarda damcı daş əmələ gəlmiş, bu da bəzən əlaqələri tam bağlamışdır. Buz dövrü donmalarının izləri də müşahidə olunur, lakin daha yüksəkdə yerləşən Ajándék-mağarada olduğu kimi deyil.

Elmi tədqiqatlar

A Csévi-szirtek mağaraları arasında əlaqəni yeni metodla, hava təzyiqi işarəli araşdırma ilə göstəriblər. Bunun çərçivəsində inert, zərərsiz işarə qazını yayda Ajándék-mağaraya, şübhəli sistemin ən yüksək açılan mağarasına buraxıblar, sonra digər, aşağıda yerləşən girişdən çıxan axından nümunələr götürmüşlər. Qazın mövcudluğu da aşkar olunub, əvvəlcə Indikációs-mağarada, sonra Leány-mağarada.

Yeni mağara bölmələrinin kəşfiyyatı üçün geoelektrik ölçmələr, müqavimət ölçmələri aparıldı, bunlar ELTE Geofizika kafedrasının və Geomega Kft-nin əməkdaşlığı ilə, Surányi Gergely rəhbərliyi altında həyata keçirildi. Çoxnöqtəli müqavimət ölçmələrinin nəticəsində ölçü xətti altındakı dilimin spesifik müqavimət xəritəsi göstərildi, bundan havanın keçid yollarının yerləşməsinə dair düz nəticə çıxarmaq mümkündür, çünki havanın müqaviməti sonsuz, daşın isə müəyyən sonlu dəyəri var. Ölçmələrlə iki yerdə də əhəmiyyətli ölçüdə, naməlum keçidlər aşkar edildi, lakin onların kəşfi və bu ölçmələrin praktik sübutu hələ baş verməyib. Təsirli nəticə isə, artıq tanınan mağara keçidləri üzərindəki ölçmələrin onların yerini dəqiq göstərməsidir.

Kəşf tarixi

Ariadne Karszt- və Barlankəşfiyyat Birliyi 1998-ci il hesabatında deyilir ki, 1998-ci ildə birlik Leány–Legény mağara sistemində yeni bir keçidi kəşf edə bilməmiş, lakin mağaranın 600 m-lik hissəsi xəritələnmiş, həmçinin Csévi-szirtek aşağı səviyyəsində yerləşən mağaraların girişləri ölçülmüşdür. 1998-ci ildə birlik mağara sistemində kəşf işlərinə az vaxt ayırmışdır. Kiçik işin nəticəsi mağaranın daxili zonasının təxminən 20 m keçidinin kəşf olunması olmuşdur. Mağaranın məkan labirint şəbəkəsi çox mürəkkəb olduğu üçün ən böyük önəm xəritələməyə verilmişdir. Leány–Legény mağara sisteminin Leány-mağara bölməsi ölçülmüş, Legény-mağara hissəsində isə iki nöqtədə keçid ölçülə bilmişdir. Ölçmə zamanı bəzi keçidlərin ölçülərinin aşağı qiymətləndirildiyi aşkar edilmişdir. Bunun əsasında sistemin uzunluğu ən azı 2500 m, girişə nisbətən ən yüksək nöqtəsi 34 m, dərinliyi 55–60 m-dir. Beləliklə, mağaranın şaquli yayılması 90 m-dən artıqdır, mümkün yuxarı səviyyəli keçidlərin kəşfi ilə 100 m-i də keçə bilər.

Ehtimal daha çox görünür ki, Çévi-szirteken tanınan sistem əvvəllər bir-birinə bağlı keçid sistemini təşkil etmiş ola bilər, bu da pleistosen dövründən əvvəl parçalanmışdır. Keçidlər freatik zonada yaranmışdır, böyük mağara zonasının tavan səviyyəsi təxminən 450–470 m-də ola bilər. Çévi-szirtek şimal-şərq tərəfində tanınan polje genişlənən bir qırılmaya işarə edir, bu da Leány-mağara keçidləri tərəfindən yaxınlaşır, burada Macarıstanın ən dərin mağara sisteminin yerləşdiyi (sadəcə açmaq lazımdır) artıq utopiya deyil.

1998-ci ildə Kovács Richárd Leány–Legény-mağara sisteminin uzun kəsik kölgə xəritəsini redaktə etmişdir. 1998-ci il mayın 14-dən etibarən ətraf mühit və ərazi inkişafı naziri 13/1998. (V. 6.) KTM qərarına əsasən Duna–Ipoly Milli Parkı İdarəsinin səlahiyyət sahəsində, Pilis dağlıq bölgəsində yerləşən Leány-Legény-mağara sistemi idarənin icazəsi ilə ziyarət edilə bilər. 2000-ci il Karst İnkişafı sənədində qeyd olunur ki, 470 m tszf. yüksəklik səviyyəsində (Legény-Leány-mağarası), mağarada çıxıntı var, eyni şəkildə Ajándék-mağarasında olduğu kimi bir keçmiş su səviyyəsi də müəyyən edilə bilər. Araşdırmada Pilis dağlıq bölgəsində yerləşən bir neçə mağara və şirin suyun kalsium karbonatının coğrafi yerləşməsini göstərən bir şəkil var. Şəkildə görülür ki, Legény-Leány-mağarası (şəkildə adı Legény-Leány olaraq göstərilib) nə qədər şaquli genişliyə malikdir və hansı tszf. yüksəklikdə yerləşir.