Árpád-kilátó Pothole

Árpád-kilátói-zsomboly Duna–Ipoly Milli Parkında yerləşən Budai Təbiət Qoruma Sahəsində, Budapeşt II. rayonunda yerləşən bir mağaradır.

Təsvir

Látó-hegyin zirvəsinin DK tərəfdə, Árpád-kilátótan təxminən 100 m şərq-şimal-şərq istiqamətində, yamaclı dağ zirvəsində və meşədə açılır. Milli Mavi Yolun mavi şerit işarəli turistik yolunun yaxınlığında yerləşir girişi. Girişi təbii xarakterli, şaquli ox istiqamətində, dairəvi və 1,8 m enindədir. Üst eosen kireçdaşı korroziya və karst su səviyyəsi altı həllolma təsiri ilə yaranıb. Formalaşmasında tektonikada da rol oynamışdır. Szépvölgyi Kireçdaşı Formasiyasının üst, çatlamış, parçalanmış, epikarst zonasında meydana gəlmişdir.

Praktik olaraq tək bir dairəvi kesitli şaquli dəlikdən ibarətdir. Dəlikdən təxminən 1 m diametrli bir topçuq çıxır. Topçuqda qeyri-müəyyən, solğun rəngli, noxud daşlı qabıq müşahidə olunur. Ətraflı ölçülmüş mağaranın uzunluğu 4,5 m, dərinliyi 3,5 m, şaquli uzanması 3,5 m, üfüqi uzanması isə 4,5 m-dir. Alt hissəsində adətən çoxlu kommunal tullantı olur. Mağara keçidi əsas avadanlıq və yüngül dırmanışla keçilə bilən bir mağara olduğu üçün baxış üçün icazə tələb olunur.

Ədəbiyyatda Árpád-kilátói-zsomboly (Fleck, Vid 1982), Árpádkilátói-zsomboly (Bertalan 1976), Látóhegyi forráskürtő (Bertalan 1976), Miklós-kürtő (Kraus 1983), bu adı kəşf edən Oláh Miklósun adından almışdır, Miklós kürtő (Thuróczy 1964) və Miklóskürtő (Csók 1959) adları ilə də tanınır. 1995-ci ildə ilk dəfə Árpád-kilátói-zsombolynak adlandırılmışdır ədəbiyyatda (Leél-Őssy 1995).

Tədqiqat tarixi

1958-ci il aprel ayının 20-də mağaranı Oláh Miklós kəşf etdi. Mağara tapıldığı zaman 2 m dərin, yuxarıda 1–1,2 m, aşağıda 2 m diametrli idi, daha sonra 4,5 m dərinliyə qədər açıldı Şəhər Planı Mağara Tədqiqat Qrupunun mağara tədqiqatçıları tərəfindən. 1959-cu ildə Şəhər Planı Tikinti İdmanı Klubu Mağara Tədqiqat Qrupunun üzvləri tədqiq edib təmizləmişlər. O vaxt partlayışla da dərinləşdirilmişdir. 1962-ci ildə qrup yenidən açdı və işin bir hissəsindən film çəkilişi edildi. 1964-cü ildə nəşr olunan, Az ölkə mavi-tur yolu boyunca adlı kitabda qısa şəkildə təsvir edilmişdir. Təsvirə görə təxminən 4 m dərinlikdədir. 1969-cu ildə Kiss Attila, Kovács József və Kraus Sándor açdılar doldurulmuş boşluğu və o zaman 4,3 m dərinliyə çatdılar, burada qatmanlar altını məhdudlaşdırırdı, lakin bir gil ilə tam doldurulmuş boru aşağıya doğru davam edirdi.

1971-ci ildə Kinizsi Barlangkutató Csoport 1971-ci il üçün Látó-da yerləşən Miklós-kürtő araşdırması üçün tədqiqat icazəsi almayıb, buna baxmayaraq iş aparıb, əsas məqsədi daha böyük bir araşdırmaya işin asanlaşdırılması idi. Bertalan Károlyun 1976-cı ildə tamamladığı əlyazmasında oxuya bilərik ki, Árpádkilátói-zsombolyun digər adı Látóhegyi forráskürtő‑dür və Budai-dağlarında, Látó-dağında, digər adı ilə Gugger-dağında, Budapeşt II. rayonunda yerləşir. Látó-dağının zirvəsindən 140 m məsafədə DK‑də, Árpád‑kilátótan təxminən 80 m məsafədə, ÉNy‑də giriş yerləşir. Girişi orta hesabla 2 m kəsikli bir quyruq şəklindədir. Uzunluğu 2 m‑dir və tıxanmış mağara təxminən 4 m dərinliyə qədər açılmışdır. Çox güman ki, çökək su quyruğudur, qalıqla doldurulmuşdur. Əlyazmadakı mağara haqqında hissə bir əlyazmaya əsasən yazılmışdır.

1980-ci il fevralın 9‑da təxminən 4 m dərinliyə qədər ölçülmüşdür. 1981-ci ilin payızında Óbudai Kinizsi Barlangkutató Csoport üzvləri bir sahə gəzintisi zamanı tapmış və o vaxta qədər naməlum mağara hesab etmişlər. 3 m dərinlikdə təsvir edilmişdir. 1982-ci ildə Óbudai Szeszgyár Kinizsi Sportkör Barlangkutató Csoportunun mağara araşdırması üçün tədqiqat icazəsi olmuşdur. 1982-ci ildə Rózsadombi Kinizsi Barlangkutató és Hegymászó Sportegyesület yenidən təmizləyib 6 m dərinliyə qədər açmışdır, burada şəlalə daralmışdır.

1982-ci il hesabatında bir idman birliyi oxunur ki, 1981-ci il kəşfdən bir neçə il əvvəl onlara məlum olmayan tədqiqatçılar artıq dəşi açmışdılar. 1983-ci il MKBT hesabatında yayımlanan, Kraus Sándor tərəfindən yazılmış yekun hesabatına görə, 1960-cı illərin əvvəllərində dəşi Budurplanı Qurucuları İdman Dairəsi Dəş Araşdırma Qrupu üzvləri tərəfindən açılmışdır və boşluq daha sonra bir neçə dəfə təmizlənmiş, lakin o zamandan bəri yenidən tullantı ilə doldurulmuşdur. 1984-cü ildə nəşr olunan “Magyarország barlangjai” adlı kitabın ölkə üzrə dəş siyahısında Budai dağlıq bölgəsində yerləşən dəş “Árpád-kilátói-zsomboly” adı ilə, “Látóhegyi forráskürtő” ad dəyişməsi ilə qeyd olunmuşdur. Siyahıya bağlı olaraq Dunazug dağlıq bölgəsinin dəşlərinin coğrafi yerləşməsini göstərən 1: 500 000 ölçülü xəritədə dəşin coğrafi mövqeyi göstərilir.

1987-ci il MKBT mərkəzi tədqiqat düşərgəsinin məlumat bülletenində bir şəkil var ki, orada budai dəşlərdən bəzilərinin, məsələn, Árpád-kilátói-zsomboly dəşinin, hansı hündürlükdə yerləşdiyi və bu dəşlərin şaquli uzanmasının nə qədər olduğu göstərilir. 1995-ci il Torpaq Elmi Qəzetində yayımlanan, Leél-Őssy Szabolcs tərəfindən yazılmış məqalədə dəş təsvir edilmişdir. Nəşrdəki məkan planı dəşin coğrafi yerləşməsini göstərir. Təsvirə görə, şaquli, 2 m diametrli və 4–5 m dərinlikdəki bir konus Şəpvilgi Məsəkdaşı (Szépvölgyi Mészkő) içində yaranmış, həmçinin dibində gil dolğu var. 2004-cü il avqustun 30‑da Gazda Attila dəşin qeydiyyat vərəqini hazırlamışdır.