Balla Cave

Balla mağarası Macarıstanın xüsusi qorunan mağaralarından biridir. Onun məşhurluğu, Macarıstanda ilk dəfə burada qədim dövrlərə aid insan qalıqları tapılmasıdır. Bükki Milli Parkı ərazisində yerləşir.

Təsviri

İnaktiv qaynaq mağarası uzaqdan görünən, nəhəng, üfüqi ox istiqamətində əsas girişə malikdir; bu giriş Répáshuta kənarında, Répáshuta mərkəzindən düz xətt üzrə 400 metr cənub‑şərqə, Balla dağının yamacında, dəniz səviyyəsindən 565 metr yüksəklikdə açılır. Dörd girişi var. Vadinin üzərində 53 metr yüksəklikdə mağara və onun tapıntılarını göstərən lövhə yerləşir. İnaktiv qaynaq mağarası Trias dövrünün mərmər daşında formalaşmışdır. 54 metr uzunluğunda, orta hesabla altı metr hündürlükdə, 8‑10 metr enində bir salon təşkil edir. Azad şəkildə ziyarət edilə bilər, baxışı üçün işıq mənbəyi tələb olunur.

1911-ci ildə mağara ədəbiyyatda ilk dəfə Balla-mağarası adlandırılmışdır. Mağara ədəbiyyatda Balla mağarası (Polgárdy 1941), Ballabérci 1. mağara və Balla‑bérci Balla‑mağarası (Hevesi 2002) adları ilə də rast gəlinir.

Tədqiqat tarixi

Mağaranın araşdırılmasına 1909‑cu ildə Hillebrand Jenő başlamış və sınaq dəlik qazılması zamanı Lenhossék Mihály tərəfindən araşdırılan məşhur uşaq sümüklərini tapmışdır. Növbəti ildə Hillebrand Jenő, Kadić Ottokár və Kormos Tivadar mağaranı araşdırmışdır. 1911‑ci ildə Hillebrand Jenő Kormos Tivadar ilə işi davam etdirmiş, bu iş 1913‑ci ildə tamamlanmışdır. Üst iki holosen təbəqəsindən yeni daş dövrü və bronz dövrü tapıntılar çıxarılmışdır. Altındakı sarı çökək təbəqənin heyvan sümükləri əsasən pleistosen sonu Pilisszántói mərhələsinin faunasına bənzəyir. Mağara ayısı, mağara qurdası və qədim buzaq sümükləri də ondan çıxarılmışdır.

Təbəqənin yuxarı hissəsində tapılmış təxminən bir buçuk illik uşaq skeletinin yaşı artıq şübhəlidir. Neolit dövrünə aid olduğu ehtimalı da mümkündür. Skeletin özəlliyi, səthinə yaxın yerləşməsinə baxmayaraq, arxaik xarakteri, son dərəcə uzun və qalın divarlı baş sümüyü, prognat üz, zəif inkişaf etmiş çənə ucu və çənə sümüyünün daxili tərəfində çətin hiss olunan iynəvari çıxıntı olmasıdır. Bunların hamısı qədim formaların xüsusiyyətləridir. Daha dərin təbəqələrdə erkən Szeleta mədəniyyəti və Bábonyi mədəniyyəti alətləri tapılmışdır. 1,7 metr dərinlikdən toplanmış kömür nümunələrinin araşdırma nəticələri Hollendonner Ferenc mirasından məlumdur. Kömür nümunələri ağcaqayın, qarağac, yasəmən, şam və kökən bitkilərinin qalıqlarını ehtiva edir.

Az 1926. évi Esztergom Évlapjaiban megjelent tanulmányban szó van arról, hogy az aurignacien fajtához tartozik a répáshutai (Borsod megye) Balla-barlangból előkerült gyermekcsontváz, melyet a diluviális rétegből 1909-ben Hillebrand Jenő ásott ki. Az 1932-ben kiadott, Az Aggteleki cseppkőbarlang és környéke című könyvben, a Bükk hegység barlangjairól szóló részben szó van arról, hogy Répáshuta határában, a Balla-bérc lejtőjén helyezkedik el a Balla-barlang. Sok, diluviális csontleletet fedeztek fel talajának rétegeiben. Itt került elő Magyarországon az első ősembermaradvány, mert Hillebrand Jenő 1909-ben a barlangban megtalálta egy kb. 1¼ éves gyermek csontjait. Ennek a barlangnak a leletei között is gyakoriak a kőeszközök. Az ismertetés 4 publikáció alapján lett írva. Az 1932-ben napvilágot látott, Természetvédelem és a természeti emlékek című könyvben meg vannak ismételve a könyv 1931. évi kiadásának Balla-barlangot tárgyaló részei. 1934. február 22-én 8 órakor –5 °C külső hőmérsékletnél a barlangszinten az előrészben –4 °C, a barlangszinten a középső részben –4,5 °C, a barlangszinten a hátsó részben –4,5 °C hőmérsékletet mért Dancza János. Ugyanakkor ugyanazokon a pontokon, de két méter magasságban –4 °C, –4,5 °C és –3,2 °C volt a hőmérséklet.

1939-cu ildə “Barlangvilág” jurnalında Kadić Ottokár tərəfindən yazılmış məqaləyə görə, Bükk dağları ərazisində yerləşən Szeleta mağarası, Balla mağarası, Herman Ottó mağarası, Kecske-lyuk, Három-kúti mağarası, Istállós-kői mağarası, Büdös-pest və Puskaporosi-kőfülkə-də aparılan müntəzəm qazıntılar o qədər arxeoloji və paleontoloji material gətirib ki, bu materialla bir muzey zalı doldurula bilərdi. 1941-ci ildə nəşr olunan “Macar Turist Leksikonu”nda mağara üçün ayrıca bir məqalə var. Nəşrdə yazılıb ki, 30×8 m sahəli Balla mağarası (Bükk dağları) Répáshuta yaxınlığında, Balla-bérc (639 m) yamacında yerləşir. Mağaradan 1909-cu ildə Macarıstandakı ilk insan qalıqları aşkar olunmuşdur. Bir illik insan körpəsi qalıqları paleolit təbəqəsində deyil, yuxarıdakı sarı, kalkar daş parçalı mağara gilində tapılmışdır. Uşaq skeletinin yanında kiçik quş və məməli sümükləri də var.

1942-ci il “Országjárás” il nəşrində qeyd olunmuşdur ki, Bükk dağlarının məşhur mağaralarından biri Répáshuta üzərində yerləşən, arxeoloji baxımdan məşhur mağaradır. 1951-ci ildən etibarən mağara arxeoloji qoruma altında saxlanılır. 1976-cı ildə 5300 (Bükk) mağara kataloqu sahəsində yerləşən, Répáshuta Balla mağarası ölkə miqyasında əhəmiyyətli mağara kimi tanınmışdır. 1976-cı ildə Bertalan Károly və Schőnviszky László tərəfindən tərtib edilmiş “Macar Mağara Tədqiqatı Biblioqrafiyası”nın mağara adları göstəricisində Bükk dağlarında yerləşən mağara Balla mağarası adı ilə qeyd olunmuşdur. Mağara adları göstəricisində mağara ilə bağlı 44 ədəd ədəbi əsər sadalanmışdır.

Az 1976‑də tamamlanmış, Magyarország barlangleltára adlı əlyazmada oxunur ki, Balla‑barlang Bükk dağlarında, Répáshutada yerləşir. Répáshuta qəbiristanlığının üzərində, Balla‑bérc yamacında, 543 m hündürlükdə geniş, zalvari girişə malikdir. Mağara 35 m uzunluqda, 8 m enində və 10 m dərinlikdədir. O, axan, bir zamanlar çaylı mağaradır. Doldurulmasında qədim insan qalıqları və alətlər tapılmışdır. Əlyazmanın mağara ilə bağlı hissəsi 1 ədəbi əsərə əsaslanaraq yazılmışdır. 1976‑da tərtib edilmiş ölkə miqyasında əhəmiyyətli mağaraların siyahısında yer alan mağara adlarının dəqiqləşdirilməsindən sonra, 1977‑ci ilin mayın 30‑da tərtib edilmiş ölkə miqyasında əhəmiyyətli mağaraların siyahısında Bükk dağlarında, Répáshutada yerləşən mağara Balla‑barlang adı ilə qeyd olunmuşdur.