Ceyranlar kampı

Ceyranlar düşərgəsi — Qobustan Milli Tarix-Bədii Qoruğunun ərazisində, Kiçikdaş dağının düzən sahəsinin şimal-şərq hissəsində yerləşən qədim yaşayış məskəni. Düşərgə üzərində qayaüstü təsvirlər saxlanılmış 49, 49a və 49b nömrəli daşların arasında yaranmış, sahəsi təxminən 12 kvadratmetr olan yarımörtülü sığınacaqda aşkar olunub. Arxeoloji materiallar və qayaüstü təsvirlərin xüsusiyyətləri abidədən Üst Paleolitin sonundan başlayaraq Mezolit və Neolit dövrlərinin əvvəllərinə qədər uzun müddət istifadə olunduğunu göstərir.

Düşərgə 2001-ci ildə Azərbaycanda dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına, 2007-ci ildə isə UNESCO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilib.

Tədqiqi

Ceyranlar düşərgəsində 1973-cü ildə, sığınacağın daxili və xarici hissələrini əhatə edən 52 kvadratmetr sahədə arxeoloji qazıntılar aparılıb. Daş dövrünə aid qalıqlar sığınacağın içərisində, orta əsrlərdə maldarların qışlaq yeri kimi istifadə etməsi nəticəsində yaranmış təbəqənin altında aşkar edilib. Qazıntılar zamanı sığınacağın içərisində əvvəlcə təxminən 20 santimetr qalınlığında peyin qatı, onun altında orta əsrlərə aid gil qab qırıqları və iki ocaq qalığı olan çürüntülü torpaq təbəqəsi, daha aşağıda isə bir metr dərinliyə qədər Daş dövrünə aid gil və qum qarışıqlı torpaq qatı qeydə alınıb. Mədəni təbəqənin dəniz qumu ilə qarışması səbəbindən onun sərhədlərini və qalınlığını dəqiq müəyyən etmək mümkün olmayıb.Düşərgədən əldə olunmuş daş məmulatları və qayaüstü təsvirlərin xarakteri abidənin əsasən Üst Paleolitdən Mezolitə keçid mərhələsi və Neolit dövrünün əvvəlləri üçün səciyyəvi olduğunu göstərir. Arxeoloji və paleocoğrafi məlumatlar Ceyranlar düşərgəsindən minilliklər boyu istifadə edildiyini və onun Qobustanın qədim insan məskənlərinin öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığını göstərir.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə düşərgə 26–1037 nömrəsi ilə dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

Arxeoloji abidənin yerləşdiyi Qobustan Milli Tarixi-Bədii Qoruğu 2007-ci il iyunun 29-da Yeni Zelandiyanın Kraystçerç şəhərində keçirilən Ümumdünya İrs Komitəsinin XXXI Sessiyasında "Qobustan Qayaüstü İncəsənəti Mədəni Landşaftı" adı ilə UNESCO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilib.

Paleocoğrafi xüsusiyyətləri

Qazıntılar zamanı müəyyən olunub ki, 49 nömrəli qaya üzərindəki bəzi təsvirlərin aşağı hissəsi dəniz qumu təbəqəsi ilə örtülüb. Həmçinin qum qatının içərisində balıq təsviri və səthi yuyularaq hamarlanmış üç ədəd əhəngdaşı parçası aşkar edilib. Bu tapıntılar müəyyən dövrlərdə Xəzər dənizinin səviyyəsinin indiki sahəyə qədər yüksəldiyini göstərir. Paleocoğrafi məlumatlara görə, Xəzər dənizinin səviyyəsi müxtəlif dövrlərdə dəfələrlə dəyişib. Dəniz səviyyəsinin son Paleolit–Mezolit dövründə baş vermiş yüksəlmələrinin Ceyranlar düşərgəsinin mədəni təbəqəsinin qismən yuyulmasına və burada qum və lil qatlarının formalaşmasına səbəb olduğu ehtimal edilir. Ceyranlar düşərgəsinin materiallarının qum və lil təbəqələri içərisində aşkar edilməsi, Xəzər dənizinin səviyyə dəyişmələrinin Qobustan ərazisindəki qədim yaşayış məskənlərinə təsirini göstərən mühüm paleocoğrafi dəlillərdən hesab olunur.

Arxeoloji materiallar

Düşərgədən aşkar edilmiş maddi mədəniyyət qalıqları əsasən çaxmaqdaşı, çaydaşı və dəvəgözündən hazırlanmış alətlərdən ibarətdir. Çaxmaqdaşından hazırlanmış tapıntılar arasında beş ədəd nüvə, dörd ədəd qaşov, bir ədəd trapes formalı alət, bıçaqvari lövhədən hazırlanmış bir seqmentşəkilli alət, bir dişəkli mikro lövhə, beş işlənmiş qəlpə və on bir adi qəlpə müəyyən edilib. Nüvələrin üçü konusvari, ikisi isə az işlənib. Çaydaşından hazırlanmış materiallar arasında yeddi qəlpə, bir çopper tipli alət, iki qaşov və bir ucundan deşik açılmağa başlanmış, lakin tamamlanmamış uzunsov daş əşya aşkar edilib. Ölçülərinə görə həmin əşyanın asma kimi istifadə edildiyi ehtimal olunur. Dəvəgözündən hazırlanmış materiallar dörd qəlpə, bir hündür qaşov və iki dişəkli qəlpədən ibarətdir.

Qayaüstü təsvirlər

Ceyranlar düşərgəsinin yerləşdiyi sığınacaq və ətrafındakı 49, 49a, 49b və yaxınlıqdakı 50 nömrəli qaya daşları üzərində çoxsaylı qədim qayaüstü təsvirlər qeydə alınmışdır. Bu təsvirlər arasında yan görünüşdə döymə üsulu ilə işlənmiş qadın, öküz, ceyran və tək-tək gur təsvirləri üstünlük təşkil edir. İshaq Cəfərzadənin ilkin qeydəalmasında yalnız 49 nömrəli daş ayrıca inventarlaşdırılmış, sığınacağın digər divar daşları ayrıca nömrələnməmişdir. Buna görə sonrakı tədqiqatlarda girişin sağ tərəfindəki daş 49b, arxa divar daşı isə 49v kimi qeydiyyata alınmışdır. Qayalarda ön görünüşdə təsvir edilmiş silahlı qadın və kişi fiqurları, öküz və qayıq təsvirləri də aşkar edilib.

49 nömrəli daş

"Ceyranlar" düşərgəsinin cənub-qərb divarını təşkil edən 49 nömrəli daşın içəriyə baxan hamar səthində ümumilikdə 94 qayaüstü təsvir və çoxsaylı xətt qalıqları qeydə alınmışdır. Təsvirlərin əksəriyyətini qadın, öküz və ceyran fiqurları təşkil edir. Daş üzərində 33 qadın, 17 öküz və 16 ceyran təsviri ilə yanaşı, 3 kişi, 2 qayıq, 1 keçi, 1 gur, 1 balıq və aidiyyəti müəyyənləşdirilməyən bir sıra heyvan və işarə təsvirləri aşkar edilmişdir. Qadın fiqurları iri döşlü, dolğun ombalı və əzələli ayaqlı təsvir olunmuş, bir hissəsi isə çiyinlərində əmək aləti ilə verilmişdir. Bu xüsusiyyətlər onların yuxarı paleolit dövrünün qadın fiqurları ilə yaxınlığını göstərir. Kişi təsvirləri sayca azdır və döşsüz, daha incə bədən quruluşu ilə qadın təsvirlərindən fərqlənir.