Öküzler Kampı

Öküzlər düşərgəsi — Qobustan Milli Tarix-Bədii Qoruğunun, Böyükdaş dağının yuxarı səki hissəsində yerləşən və əsasən Üst Paleolitin sonu ilə Mezolit dövrü arasındakı keçid mərhələsinə aid edilən qədim yaşayış məskəni. Düşərgə "Ana zağa"dan təxminən 50–55 metr şimalda, "Ovçular zağası"ndan isə 25 metr cənubda, üzərində qayaüstü təsvirlər olan 41 və 42 nömrəli daşların arasında aşkar edilib. Həmin qayalar üzərində öküz təsvirlərinin olması ilə əlaqədar olaraq abidə ekspedisiya üzvləri tərəfindən "Öküzlər" düşərgəsi adlandırılıb.

Düşərgə 2001-ci ildə Azərbaycanda dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına, 2007-ci ildə isə UNESCO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilib.

Tədqiqi

Öküzlər düşərgəsi Qobustan Milli Tarixi-Bədii Qoruğunun ərazisində Böyükdaş dağında, Ana zağadan 50–55 metr şimalda, Ovçular zağasından 25 metr cənubda yerləşir. Düşərgə, üzərində öküz təsvirləri olan 41 və 42 saylı daşların arasında yerləşir. Öküzlər düşərgəsində 1974-cü ildə arxeoloji qazıntılar aparılıb. Tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilib ki, qədim insanlar bu ərazidən uzun müddət yaşayış məskəni kimi istifadə ediblər. Həmin qayalar üzərində öküz təsvirlərinin olması ilə əlaqədar olaraq abidə ekspedisiya üzvləri tərəfindən "Öküzlər" düşərgəsi adlandırılıb.

Düşərgənin orta hissəsi yağış sularının təsiri ilə yuyulduğundan mədəni təbəqə yalnız 41 nömrəli daşın şimalında və 42 nömrəli daşın şərq tərəfində, təxminən 0,5 metr enində və 0,5–10 santimetr qalınlığında qorunub saxlanılıb. Qazıntılar zamanı düşərgədən 1000-ə yaxın arxeoloji material əldə edilib.

Öküzlər düşərgəsinin daş məmulatı əsasən Daş dövrü üçün səciyyəvi xüsusiyyətlərə malikdir. Lakin iskənə tipli alətlərin çoxluğu, həndəsi formalı alətlərin azlığı və qayaüstü təsvirlərin xarakteri abidədən əsasən Üst Paleolitin sonu ilə Mezolit dövrü arasındakı keçid mərhələsində istifadə olunduğunu göstərir. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar edilmiş qab qırıqları isə düşərgədən qısa müddət ərzində İlk Tunc və Son Tunc dövrlərində də istifadə edildiyini göstərir.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə düşərgə 26–1041 nömrəsi ilə dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

Arxeoloji abidənin yerləşdiyi Qobustan Milli Tarixi-Bədii Qoruğu 2007-ci il iyunun 29-da Yeni Zelandiyanın Kraystçerç şəhərində keçirilən Ümumdünya İrs Komitəsinin XXXI Sessiyasında "Qobustan Qayaüstü İncəsənəti Mədəni Landşaftı" adı ilə UNESCO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilib.

Arxeoloji materiallar

Düşərgədən aşkar edilmiş daş məmulatları əsasən çaxmaqdaşı və çaydaşından hazırlanıb. Çaxmaqdaşından hazırlanmış alətlər arasında qəlpələrdən düzəldilmiş arxaik görünüşlü, hündür dişəkli uclu və gəzli qaşovlar, iskənə tipli alətlər, həmçinin bıçaqvari lövhələrdən hazırlanmış məmulatlar üstünlük təşkil edir.

Tapıntılar arasında 8 ədəd nüvə, 26 ədəd qaşov, 12 ədəd iskənə, 4 ədəd seqment, 3 ədəd trapes formalı alət, eləcə də biz, burğu, kəsər, dişəkli və bıçaqvari lövhələr müəyyən edilib. Nüvələr əsasən konusvari, prizmaşəkilli və karandaşvari olub, kiçik ölçülərə malikdir.

Çaydaşından hazırlanmış alətlər arasında hər iki üzü itilənmiş ovalvari sürtgəc, zərbə alətləri və qayaüstü təsvirlərin döyülməsi üçün istifadə edilmiş alətlər aşkar edilib.

Bundan başqa, düşərgədən dəvəgözü daşından hazırlanmış bir alət, bir ədəd daş iynə, iki ədəd balıqqulağından hazırlanmış asma, 68 ədəd balıqqulağından asma hazırlamaq üçün yarımfabrikat, həmçinin qara bərkidici maddə (qır) və oxra parçaları da tapılıb.

Qayaüstü təsvirlər

Qazıntılar zamanı 41 nömrəli daşın şimal səthində qədim təsvirlərin əvvəl məlum olan səviyyədən daha aşağı hissələrə qədər davam etdiyi müəyyən edilib.

Şərq tərəfi

42 nömrəli qayanın şərq tərəfinin uzunluğu 12 m, hündürlüyü isə 6 m-dir. Səthin aşağı hissəsində çoxlu petroqlif həkk edilmişdir ki, onların da bir qismi eroziya nəticəsində zədələnmiş və bəzi hallarda konturları çətin seçilən vəziyyətə düşmüşdür. Burada 14 təsvir daha yaxşı mühafizə olunmuşdur ki, bunlara dörd öküz, beş insan fiquru, bir qayıq və iki qeyri-müəyyən fraqment daxildir.

Öküz təsvirləri profil vəziyyətində və əsasən bədənləri sola istiqamətlənmiş şəkildə həkk edilmişdir. 12-ci rəsmdə heyvan hərəkət vəziyyətində, bədəni tosqun və ağır quruluşlu şəkildə göstərilmişdir. Fiqurun uzunluğu 110 sm, çiyinlərdən hündürlüyü isə 70 sm-dir. Təsvirin ön hissəsi daha iri verilmiş, kəkili, yoğun boynu, uzunsov başı, iri dalğavari buynuzları, şaquli qulaqları, sinə qatları, sallanmış qarnı, gödək və güclü ayaqları, dəyirmi budu və gödək quyruğu aydın şəkildə göstərilmişdir. Bu təsvir e.ə. VII minilliyə aid edilir. 14-cü rəsmdəki öküz ayaq üstə təsvir edilmişdir. Onun bədəninin uzunluğu 160 sm, çiyinlərdən hündürlüyü isə 90 sm-dir. Fiqurun monolit və tosqun quruluşu, kəkili, kök boynu, uzunsov başı, iri dalğavari buynuzları, şaquli qulaqları, sinə qatları, gödək və güclü ayaqları, dəyirmi budu və sallanmış quyruğu təsvir olunmuşdur. Bu təsvir də e.ə. VII minilliyə aid edilir. Digər öküz təsvirləri eroziya nəticəsində xeyli zədələnmiş və yalnız başın və boynun bəzi hissələri saxlanılmışdır. Onlar e.ə. VI–V minilliklərə aid edilir.