Edessa

Edessa (Ancient Greek: Ἔδεσσα, romanized: Édessa) qədim şəhər (polis) idi Yuxarı Mezopotamiyada, bu gün Türkiyənin Urfa və ya Şanlıurfa şəhərində. O, Helenistik dövrdə Makedon generalı və özünü kral elan edən Seleukos I Nicator (305–281 bc) tərəfindən qurulmuşdur, Seleukid İmperatorluğunun qurucusu. O, onu qədim Makedon paytaxtının adı ilə adlandırmışdır. Yunan adı Ἔδεσσα (Édessa) “suda qüllə” mənasını verir. Daha sonra Oşroen Krallığının paytaxtı olmuş və Roma Oşroen vilayətinin paytaxtı kimi davam etmişdir. Gecə Antik dövründə xristian təhsili mərkəzi və Edessa Kateketsiya Məktəbinin məkanı olmuşdur. Xilafətlər zamanı Edessa Edessa Kontluğunun paytaxtı olmuşdur.

Şəhər Daysan çayının (Ancient Greek: Σκίρτος; Latin: Scirtus; Turkish: Kara Koyun) sahillərində yerləşirdi, bu çay Xaburun bir budağıdır və Şanlıurfa Qalası, yüksək mərkəzi sitadelə müdafiə olunurdu.

Qədim Edessa müasir Urfa (Turkish: Şanlıurfa; Kurdish: Riha; Arabic: الرُّهَا, romanized: ar-Ruhā; Armenian: Ուռհա, romanized: Urha) şəhərinin əvvəlcəsi, Şanlıurfa vilayətində, Türkiyədədir. Şəhərin müasir adları ehtimal ki, Urhay və ya Orhay (Classical Syriac: ܐܘܪܗܝ, romanized: ʾŪrhāy / ʾŌrhāy) sözündən törəmişdir, bu, Seleukos I Nicator tərəfindən məskunun yenidən qurulmasından əvvəlki saytın suryan adıdır. Seleukid–Partiya Müharibələrində Seleukidlərin məğlubiyyətdən sonra Edessa Oşroen Krallığının paytaxtı olmuş, qarışıq suryan və helenistik mədəniyyətə sahib olmuşdur. Oşroen adının mənşəyi ehtimal ki, Orhay ilə əlaqəlidir.

Roma Respublikası 69 BC‑dən etibarən Osroene Krallığına və onun paytaxtı Edessaya siyasi təsir göstərməyə başladı. 212 və ya 213‑də Roma koloniyaına çevrildi, lakin 243 və ya 248‑ə qədər Osroene‑nin yerli kralları davam etdi. Son Antik dövrdə Edessa Sasanilər İmperiyası ilə Roma‑Pers sərhədində mühüm şəhər idi. Şapur I‑in (r. 240–270) Roma torpaqlarına üçüncü işğalında onun hücumuna müqavimət göstərdi. 260‑cı ildə baş verən Edessa döyüşündə Şapur Roma imperatoru Valerianı (r. 253–260) məğlub edərək onu canlı tutdu, bu Roma dövləti üçün bənzərsiz bir faciə idi. Son Antik dövrün Laterculus Veronensis əsəri Edessanı Roma provinsiyası Osroene‑nin paytaxtı kimi adlandırır. Roma əsgəri və latın tarixçisi Ammianus Marcellinus şəhərin möhkəm müdafiə sistemini və 359‑da Şapur II‑nin (r. 309–379) hücumuna necə müvəffəqiyyətlə qarşı dayandığını təsvir etmişdir.

Şəhər Yunan və Syriac teoloji və fəlsəfi düşüncəsinin mərkəzi, məşhur Edessa Məktəbinin ev sahibliyi etmişdir. Edessa Roma hakimiyyəti altında qaldı, lakin Bizans‑Sasanilər Müharibəsi (602–628) zamanı Perslər tərəfindən 609‑da ələ keçirildi, bu hadisə Yunan Chronicon Paschale‑də qeyd olunmuşdur. Roma nəzarəti Bizans‑Sasanilər Müharibəsində Herakl (r. 610–641)‑nin 627 və 628‑ci illərdəki qələbələri ilə bərpa edildi, lakin şəhər 638‑ci ildə Levantın müsəlman fəthi zamanı Rəşi̇dun Xəlifəliyi tərəfindən yenidən itirildi. Şəhər Roma hakimiyyətinə yalnız Bizans İmperiyası 10‑cu əsrin ortalarında bir neçə uğursuz cəhdlərdən sonra müvəqqəti olaraq geri alması ilə qayıtdı.

Bizans İmperiyası 1031-ci ildə nəzarəti yenidən ələ keçirdi, lakin uzun müddət onların hakimiyyəti altında qalmadı və əsrin sonuna qədər bir neçə dəfə əl dəyişdi. Birinci Xətti uğurundan sonra qurulan Xilaskar dövlətlərindən biri olan Edessa Kontluğu, şəhərin mərkəzində yerləşirdi, xəlifələr şəhəri Səlcuqlardan ələ keçirmişdilər. Kontluq 1144-cü ildə Edessa Mühasirəsinə qədər davam etdi, bu mühasirədə Zəngid sülaləsinin qurucusu İmad al-Din Zəngi şəhəri ələ keçirdi və Matthew of Edessa‑yə görə bir çox Edessalıları öldürdü. Türk Zəngid sülaləsinin torpaqları 1514-cü il Çaldıran Döyüşündən sonra 1517-ci ildə Osmanlı İmperiyası tərəfindən özünə qatıldı.

Adlar

Şəhərin ən qədim adı Admaʾ (həmçinin Adme, Admi, Admum; İmperial Aram dili: אדמא) olub, Köhnə Assuriya dövründə assuriya künik yazısında qeyd edilmişdir. Bu ad Syriac dilində ܐܕܡܐ Adme kimi qeyd olunur.

Qədim şəhər təxminən e. ə. 303-cü ildə Seleukos I Nicator tərəfindən hellenistik hərbi məskunlaşma kimi yenidən qurulmuş və qədim Makedoniya paytaxtı Edessa adını almışdır, bəlkə də bol suyu səbəbindən, Makedoniyalı adının eynisi kimi. Daha sonra II əsrin əvvəllərində Callirrhoe və ya Callirroe üzərində Antiochia (Qədim Yunan: Ἀντιόχεια ἡ ἐπὶ Καλλιρρόης; Latınca: Antiochia ad Callirhoem) adını almışdır (Antiochus IV Epiphanes, r. 175–164 BC tərəfindən dövülmüş Edessalı sikkələrdə tapılır).

Antiox IV dövründən sonra şəhərin adı yunan dilində Edessa olaraq geri qayıtdı və ermənicədə Urha və ya Ourha (Ուռհա), aram dilində (siryak) Urhay və ya Orhay (Klassik Siryak: ܐܘܪܗܝ, romanlaşdırılmış: ʾŪrhāy / ʾŌrhāy), yerli Neo-Aram (Turoyo) dilində Urhoy, ərəb dilində ar-Ruhā (الرُّهَا), kürd dillərində Riha, latinləşdirilmiş Rohais və nəhayət türk dilində Urfa və ya Şanlıurfa ("Qürurlu Urfa") kimi görünür, bu onun hazırkı adıdır. Şəhərin bu ilkin aram və siryak adı fars adı Khosrow-dan törəmiş ola bilər.

Bizans dövrünün əvvəllərində, erkən 6-cı əsrdə, şəhərin adı Justinopolis olaraq dəyişdirildi. Bəzi yəhudi və müsəlman ənənələrinə görə, bu, Çaldəların Ur-u, İbrahimin doğulduğu yer olaraq qəbul edilir.

Coğrafiya

Edessa bir sıra təpələrin ətrafında yerləşən münbit bir düzənlikdə, bir sırada yerləşən bir zirvədə yerləşirdi və buna görə də əlverişli bir mövqedə olduğu hesab olunurdu. Bu zirvə, Cənubi Asiya Kiçikindəki Taurus dağlarının bir hissəsi olan Masius dağının uzantısı idi. Şəhər bir yol kəsişməsində yerləşirdi; Fırat çayı üzərindəki Zeugma-dan Tigris-ə gedən şərq–qərb magistralı və Samosata (müasir Samsat)dan Fırata Carrhae (müasir Harran) vasitəsilə gedən şimal–cənub marşrutu, Edessa yerləşən zirvədə kəsişirdi.