Şanlıurfa Museum of Traditional Handicrafts

Şanlıurfa Geleneksel El Sanatları Müzesi, Şanlıurfa il mərkəzində ənənəvi sənətlərin tanıdılması, yaşadılması və satışının aparılması məqsədilə yaradılmış etnoqrafiya muzeyidir. Muzey, bölgəyə məxsus misçilikdən xalçacılığa, qığırçılıqdan ağac oymaçılığına qədər bir çox ənənəvi əl sənəti məhsulunun sərgiləndiyi və eyni zamanda təhsil fəaliyyətlərinin həyata keçirildiyi bir mərkəz xarakteri daşıyır.

Tarixçə

Şanlıurfa Geleneksel El Sanatları Müzesi, Şanlıurfa Valiliyi öncülüyündə qurulan Şanlıurfa İli Kültür Eğitim Sanat ve Araştırma Vakfı (ŞURKAV) tərəfindən həyata keçirilmişdir. Muzey, ilk olaraq 24 yanvar 2011 tarixində Balıklıgöl‑ün şimal‑qərbində yerləşən tarixi Sayganlar Evi‑də “Şanlıurfa Geleneksel El Sanatları Müzesi ve Satış Merkezi” adı ilə xidmətə açılmışdır. Muzeyin ilk binası olan bu tarixi Urfa evi, 18‑ci əsrin sonlarında inşa edilmiş və 1994‑də bərpa edilərək uzun müddət taziye evi kimi istifadə edilmişdir.

Lakin zamanla ziyarətçi və sərgi sahəsi tələbatının artması səbəbindən, muzey 2016‑cı il yanvar ayında, Atatürk Mahallesi‑dəki daha geniş və uyğun bir bina olan İsveçrə Missioner Xəstəxanası binasına köçürülmüşdür. Bu bina, 1901‑ci ildə İsveçrəli missioner Dr. Hermann Christ tərəfindən tikilmiş; 2002‑ci ildə Şanlıurfa Valiliyi tərəfindən bərpa edilərək “Sosial Mərkəz” kimi xidmətə açılmış, ardından 2010‑dan etibarən “Şanlıurfa Geleneksel El Sanatları Merkezi” kimi istifadə edilməyə başlanmışdır.

Bu tarixi proses ərzində, muzey və mərkəz funksiyaları zamanla eyni məkanada birləşmiş; həm ənənəvi sənət məhsullarının sərgiləndiyi bir muzey, həm də bu sənətlərin öyrədildiyi, istehsal edildiyi və satıldığı bir mərkəz olaraq fəaliyyət göstərməyə başlamışdır.

Memarlıq

Muzeyin hazırda yerləşdiyi bina, geniş bir həyətin ətrafında yerləşən iki əsas bölmədən ibarətdir. Həyətin cənubundakı bina kəsişən tonoz örtülü salonlardan, şimalındakı isə iki mərtəbəli və kəmərli memarlıq elementlərindən ibarətdir. Daş işçiliyi və kəmərli keçidlər, binanın orijinal memarlıq xarakterini əks etdirir.

Daş işləməsi

Şanlıurfa‑da köklü bir keçmişə sahib sənətlərdən biridir. Neolit dövrünə uzanan Göbeklitepe‑dəki kalker röliflər və heykəllər, bölgədəki daş işləməsinin ən erkən nümunələri arasındadır. Ənənəvi memarlıqda konak, məscid, çeşmə və məzar binalarında görülən daş bəzəklər, çox qatlı mədəni irsin izlərini daşıyır. Şəhərin qərbindəki daş mədənlərindən əldə edilən materialla bu sənət, bu gün bərpa və ustalıq təhsili ilə yaşadılır.

Bakırcılıq

Şanlıurfa‑da bakırcılıq ənənəsi, Misir dövrünə (M.Ö. 5000‑3000) uzanan arxeoloji tapıntılarla minlərlə illik bir keçmişə malikdir. Xüsusilə döymə çəki və son illərdə kabartma çəki texnikaları ilə tətbiq olunan bu sənət, 1950‑cı illərdə 100‑ə yaxın atelyedə təxminən 300 usta və kalfa tərəfindən icra edilərkən, bu gün təxminən 10 müəssisə və məhdud sayda usta ilə davam etdirilir. Qazan, tencere, sinə, təpsə, süzgəc, qab, leğən, ibrik və cəvzə kimi məhsulların istehsal edildiyi bakırcılıq, hələ də 1887‑ci ildə qurulan Hüseyiniye Çarşısı‑nda yaşadılır.

Zərgərlik

Şanlıurfa‑da zərgərlik, qızıl və gümüş işləməsinə əsaslanan köklü bir əl sənətidir. 1894 tarixli Halep Vilayəti Salnaməsi‑də Urfa zərgərlərinin şöhrətindən bəhs edilir. Bölgədə qadın zərgərlərinə “hışır” adı verilir; əsas məhsullar arasında sırğa, boyunbağı, kolye, bilək, üzük, kəmər, hizma və halhal yer alır. Bu gün 21‑22 karat qızıl istifadə olunan atelyelərdə; dəlik işi, kalem işi, kabartma, kalıpla çakma, telkari, döküm, kaplama, mıhlama və həşir örmə kimi texnikalarla ənənəvi zərgərliklər istehsal olunur. Şəhərdə təxminən əlli zərgərin fəal olduğu istehsal, Pamukçu Bazarı, Kınacı Bazarı və yaxınlıqdakı dükanlarda davam edir.

Kazazlıq

Kazazlıq, çiy ipi əl ilə bükərək işlənməsi ilə əldə edilən xüsusi ipliklərin istifadə edildiyi ənənəvi bir əl sənətidir. Şanlıurfa‑da bu sənət uzun illər “Kazzaz Bazarı” olaraq bilinən Bedesten‑də 30‑40 dükanla icra edilmiş, bu gün isə 2‑3 usta tərəfindən davam etdirilir. Kazazlıqda inci saplama, cib saatı və tapança kaytanı, saç bağı, puşu püskülü, tespih püskülü, sırma şerit və ığal kimi məhsullar istehsal olunur.

Culhacılık (Kətan Toxuculuğu)

Şanlıurfa’da pambıq ipi və floş istifadə edilərək müxtəlif qadın örtüklərinin toxunduğu ənənəvi bir toxuculuq sənətidir. Cakarlı və çəkməli tezgahlarda aparılan bu istehsal prosesi, boyama, quruma və çözgü hazırlama kimi 12–13 mərhələli əməliyyatları əhatə edir. Floş adı verilən parlaq iplik Bursa’dan ağ rəngdə gətirilib Urfa’da boyanır. Yamşah (neçek, çefiye), puşu, ehram, vala, fita və izar kimi örtüklərin istehsal edildiyi bu əl sənəti, bu gün də hələ Kazaz Bazarında yaşadılır.

Kilimçılıq

Şanlıurfa’da keçmişdən bəri qadınlar tərəfindən davam etdirilən kilim toxuculuğu, maşınlı istehsalın yayılması ilə önəmini itirmişdir. Karacadağ, Siverek, Viranşehir və Kısas kimi yerlərdə ənənəvi üsullarla istehsal olunan kilim və keçi kılından hazırlanmış “palas” və “karaçadır”lar önə çıxarkən, yağış keçirməyən kıl çadırlar üçün dar parçalar şəklində toxunan “şakka”lar da mühüm məhsullardır. 2000-ci ilə qədər Kısas’da bir usta tərəfindən davam etdirilən çul toxuculuğu, bu gün azalmışdır.

Köşkerlik (Yemenicilik)

Ənənəvi olaraq davam etdirilən, yemeni, çarık, gəlin ayaqqabısı və postal növü ayaqqabıların istehsal edildiyi sənətlərdən biridir. Üzü keçi, altı kösel, astarı qoyun, daxili altı mal-qoyun və ya keçi, kənarı oğlak dərisindən hazırlanmış yemenilər, əl tikişi ilə hazırlanır və xüsusilə topuksuz quruluşu ilə torpaq səthinə uyğundur. Müxtəlif yaş və cins qruplarına görə alt qalınlıqları dəyişən bu ayaqqabılar, keçmişdə Eskici Bazarında intensiv şəkildə istehsal edilərkən, bu gün də hələ bir usta tərəfindən eyni bazarda yaşadılır.