Friday Mosque of Shamakhi

Şamaxı Cümə Məscidi (Azərbaycan dili: Şamaxı Cümə Məscidi, Ərəb dili: مسجد الجمعة في شماخي, Fars dili: مسجد جمعه شماخی), Şamaxı şəhərində, Azərbaycan Respublikasında yerləşən məsciddir.

Tarix

Məscid 126 AH (743/744 CS) tarixində, Şamaxı Cümə Məscidinin fasadındakı bağlama əsasında, Tiflisdə aparılan geoloji tədqiqatlar əsasında, Şahgulu Qacar şahzadəsi rəhbərliyində tikilmişdir. Bu dövrdə Azərbaycan ərazisində məscidlərin tikintisi başlamışdır. Qədim İslam memarlıq abidələrinin tarixi görünüşü, ərəb hakimiyyəti və Azərbaycanın ərazisində İslamın yayılması ilə əlaqədar idi. Şamaxı Cümə Məscidi, 734-cü ildə inşa edilmiş Derbent Katedral Cümə Məscidindən sonra Qafqazdakı ilk məscid hesab olunur.

Şamaxı Cümə Məscidinin tikilmə tarixi, Qafqaz və Dağıstanda Xəlifə vəkili, ərəb komandiri Maslam ibn Abd-al Melik, Üməyə dövləti xəlifəsi Valil I (705-715) qardaşı dövründə, Şamaxının rezidensiya kimi seçilməsi ilə əlaqələndirilir. Bu illərdə ərəb hökmdarları, zəngin mədəni irsə sahib bu qədim şəhərin qüllələrini gücləndirərək, onun ərazisində yeni strukturların tikintisinə başlayıblar. Ərəb hakimiyyəti Şamaxıya böyük önəm verirdi, bu da Cümə Məscidinin böyük memarlıq görünüşündən aydın görünür.

Bərpa işləri

Müharibələr və zəlzələlər zamanı Şamaxı Cümə Məscidinin geniş dağıntı və zərər görməsi, məscidin bərpa işlərinin əsas səbəbi olmuşdur. Selçuk dövrünün xronoloqu İmadəddin İsfahaniyə görə, 1123-cü ildən etibarən Şirvanşah hökmdarları, Gürcülərin hücumlarından müdafiə üçün Selçuk sultanı Mahmud (1118-1131) ilə əlaqə saxlamışlar. Xronikada deyilir ki, “hücumçular məscidi dağıtmış, minarəni yıxmış, şəhəri yağmalamış” həmin dövrdə Şamaxıda.

Juma Məscidinin ilk tikintisi XII əsrin sonlarında başlanmışdır və Juma Məscidinin binasının qismən işğallar nəticəsində gördüyü böyük zərərə bağlıdır və Şirvanşah hakimiyyətinin Manuchehr III dövründə güclənməsi ilə şərtlənmişdir; o dövrdə yeni tikililər inşa edilmiş və şəhər divarları möhkəmləndirilmişdir. Tarixçi-arxeoloq Jiddi, tarixi mənbələrə və tikinti haqqında kitablarə əsaslanaraq “Böyük Xaqan” ləqəbi barədə məlumat vermiş, Manuchehr II-nin böyük xidmətləri səbəbindən belə adlandırıldığını qeyd etmişdir. O vaxtlar, Şamaxının vətənpərvər fars şairi Xaqani “şəhərinin şərəfi Buxaranın şərəfini kölgələyir” deyə yazmışdır. 1970-ci ildə məscidin ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar həmin dövrə aid əhəmiyyətli tikinti və memarlıq dəyişikliklərini təsdiq etmişdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı böyük miqdarda mədrəsə, hücrə-qalereyalar və məzarlıqlar aşkar edilmişdir.

Məscidin ikinci tikintisi XVII əsrdə, Səfəvi sülaləsinin hakimiyyəti dövründə həyata keçirilmişdir. 1656-cı ildə Şamaxını ziyarət edən türk alim-səyahətçi Evliya Çələbiyi, Juma Məscidinin şəhərin digər dini binaları arasında ən böyük dini tikili olduğunu bildirib. Öz əsərində Evliya Çələbiyi Səfəvilər dövründə Juma Məscidinin bəzi struktur dəyişiklikləri barədə məlumat verir.

Məscidin üçüncü yenidənqurulması 1860-cı ildə vilayət memarı Hacıbababeyov tərəfindən 1859-cu ildə zəlzələ nəticəsində binaya vurulan böyük zərərin ardından həyata keçirilmişdir. Bu yenidənqurma Rusiya rəssamı Qriqori Qaqarinin eskiz şəkilləri əsasında hazırlanmışdır.

Dördüncü bərpa 1902-ci ildəki ən güclü zəlzələdən sonra başlanmışdır, bu zəlzələ Şamaxının bir çox binalarını dağıtmış və zədələyib. Mescidin tam bərpası üçün xeyriyyəçilərin ianələri toplanmış və xüsusi komitə yaradılmışdır. Əsasən, məscidin bərpası o dövrün görkəmli Azərbaycan memarı Ziverbey Ahmadbeyova, Şamaxı şəhərinin vətəndaşına həvalə edilmişdir. Memarın şərtlərindən biri məscidin xaricinin qorunması idi, lakin komitə buna razı olmamış, bu da memarın məscidin bərpa işlərindən kənarlaşdırılmasının səbəbi olmuşdur. Mesciddə işin davamı memar Józef Plośkoya təklif edilmişdir. Józef Plośko tərəfindən 1909-cu ildə təqdim edilən layihə versiyası məscidin fasad və xarici görünüşündə əhəmiyyətli dəyişikliklər gətirmişdir. Layihə köhnə planın təməli və tamamlanmamış tikintinin nəticələri üzərində qurulmuş, lakin ona nizamlı yan minarələr və işıqlı pavilyonlu açıq balkonlar əlavə edilmiş, cüt minarəli məscidlərin simmetrik-oxial tərkibi böyük mərkəzi kubbələ tamamlanmışdır. Belə planlaşdırma 15-ci əsrdə Tabriz memarlıq məktəbinin tikintisində ilk dəfə istifadə edilmiş və Bakıdakı Şirvanşahlar Sarayı ansamblinin memarlıq xüsusiyyətlərini də özündə birləşdirmişdir. Józef Plośko layihəsinə əsasən məscidin tikintisi D.Sadykhbeyova həvalə edilmiş, lakin mərkəzi kubbe, yan minarələr, qalereya, portal və mərkəzi pilləkən platforması kimi vacib elementlər maliyyə çatışmazlığı səbəbindən layihədən çıxarılmışdır.

2009-cu ilin dekabrında Şamaxı Cümə məscidinin bərpası barədə dövlət əmri verildi.