Gulustan Castle

Gulustan Fortress or Castle (Azerbaijani: Gülüstan qalası) orta əsrlərə aid, 9‑12-ci əsrlərə aid olan bir qala olub, Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunda yerləşir. Qalanın ən qədim arxeoloji tapıntıları 9‑ci əsrə aid olsa da, Gulustan qalası 12‑ci əsrdə – 13‑cü əsrin əvvəllərində radikal şəkildə yenidən tikilmiş və möhkəmləndirilmişdir.

Təsvir

Qalçaq 190-200 m ətrafdakı torpaqdan yüksəlir. Qalçağın müdafiə divarları dağın yamaclarına, öz qalası isə zirvəyə tikilmişdir. Şimal, şərq və qərbdən qalçaq uçurumla əhatə olunmuşdur. Bu gün burada dairəvi və dördbucaqlı divarların və qüllələrin qalıqları qorunmuşdur.

Arxeoloji qazıntılar nəticəsində qalaya aid ərazidə saray kompleksi binalarının qalıqları, IX-XII əsrlərə aid material mədəniyyət nümunələri aşkar edilmişdir. Su, gil borular vasitəsilə Gulistan qalasına daxil olmuşdur. Qalada həm də yeraltı keçid mövcud idi. Azərbaycan ərazisində yerləşən digər qalalardan (Galeyi Beygurt, Gulustan Fortress və s.) fərqli olaraq, suya aparan Gulistan qalasının yeraltı keçidi daha mürəkkəb və daha diqqətlə tikilmişdir.

Tarix

Qalçağın ehtimal ki, 9-cu əsrdə tikildiyi düşünülür. Orientalist və arxeoloq Yevgeni Pakhomov bu qalçağın qalıqları sahəsində Yazidiyya şəhərinin yerləşdiyini, onun adının Şirvanın paytaxtı kimi “Tarikh al-Bab”da 1072-ci ilə qədər qeyd edildiyini fərz etmişdir. 11-ci‑dən 16‑cı əsrlərə qədər bu, Şirvanşahların iqamətgahı və müdafiə qalçası olmuşdur. Qalçağın rolu 12‑ci‑erkən 13‑cü əsrlərdə artmışdır. O, həm sığınacaq, həm də Şamaxıdan sonra Şirvanşahların ikinci iqamətgahı kimi xidmət etmişdir.

Qalxana Xaqani, Arif Ardabili və başqaları tərəfindən qeyd olunmuşdur. Azərbaycan arxeoloqu Hüseyn Ciddinin inanır ki, Xaqani qalxananı “yeni Qəba-shed” adlandırmışdır, bu da qalxananın yenidənqurulması ilə əlaqəlidir. Bu məlumat həmçinin yazılı mənbələrdən alınan məlumatlarla təsdiqlənir, onlara görə XII əsrdə Şirvanşah Manuçehr III-ün bacısı - Şahbanu qalxanada təmir işləri aparmışdır.

Qalxananın, divarlarının və ümumi görünüşünün məlumatları Şirvanşah Kəvüsün oğlunun müəllimi Arif Ardabilinin “Fərhad-name” əsərində mövcuddur, bu əsər Nizami Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” şeirinin üslubunda yazılmışdır.

Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl 1501-ci ildə Bakını ələ keçirdikdən sonra onun qoşunları Qülüstən qalxanasını mühasirəyə almış, lakin onu ələ keçirə bilməmişdir. Kale-i Buğurt və Surxab qalxanalarını ələ keçirməyə cəhd də uğursuz olmuşdur. Beləliklə, inadkar müqavimət səbəbindən İsmayıl Qülüstən mühasirəsini qaldırmaq məcburiyyətində qalmışdır. 1538-ci ilin baharında 20 000 nəfərlik Səfəvi ordusu yenidən Şirvana doğru hərəkət etmişdir. Ölkə məhv edilmişdir. Qızılbaşlar Qülüstən qalxanasını mühasirəyə almış və uzun mühasirədən sonra onu ələ keçirmişdir. Şirvan əmirliyi edam edilmiş, son Şirvanşah Şəhruh Tabrizə aparılmış və orada öldürülmüşdür.

Tahmasp I-nin qardaşı Alqas Mirza 1547-ci ildə üsyan qaldırdı, bu da basdırıldı və Alqas özü qaçdı. Lakin onun izlərciləri, Mehtar Dawlat Yar rəhbərliyində, qalada müqavimətini davam etdirdilər. Danışıqlar, Şahın elçisinin qaladakı müdafiəçilər tərəfindən edam edilməsi ilə uğursuz oldu. Sadavid ordusu qalaya 3 ay müddətində mühasirə etdi. Hasan-beg Rumluya görə, qalaya Dawlat Yar-a nifrət edən qadınların köməyi ilə, çadır iplərini Şamlu qürçilərinə atması nəticəsində, onlar bu ipləri istifadə edərək qalaların divarlarını aşdılar. Qala Şahın əmri ilə məhv edildi.

Atəşli silahların ortaya çıxması və yayılması ilə Gulistan qalası nəhayət müdafiə əhəmiyyətini itirdi.