Güzelşeyh Kasrı ve Medresesi

Güzelşeyh Kasrı ya da Güzel Şeyh Kasrı, Altınakar’da yerləşən bir kasırdır.

Tarixi

Arxeoloq Eyüp Ay‑ın 1905-ci ildə inşa edildiyini yazdığı binanın inşa tarixinə dair bir sənəd aşkar edilməmişdir. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinə bağlı Mədəniyyət Əmlakları və Muzeylər Ümumi İdarəsi çərçivəsində fəaliyyət göstərən Muzeylər və Qazıntılar İdarəsi Başçılığına bağlı bir qrup, Üçtepe Höyükdə apardığı qazıntılar zamanı etdikləri çevrə gəzintisində harab vəziyyətdəki bina ilə qarşılaşdı. Binanın qeydiyyatı üçün aparılan yazışmalar nəticəsində, Diyarbakır Mədəniyyət və Təbii Əmlakların Qorunması Bölgə Komitəsinin 6 iyun 1990‑da keçirdiyi iclasda alınan 482 saylı qərar ilə 2863 və 3386 saylı qanunlar çərçivəsində qorunması lazım olan daşınmaz mədəniyyət əmlakı kimi qeydiyyata alındı. Bu yazışmalarda, binanın bir han kimi istifadə edildiyi qeyd olunmuşdu. Memarlıq tarixçisi Meltem Tekin Bayram, 1898-ci il tarixli bir sənəddə Şeyh Kasım Efendi‑nin 40 il boyunca binanı medrese və tekkə kimi istifadə etdiyini və özünün 1895‑də vəfat etdiyini nəzərə alaraq, binanın 1855‑dən etibarən bu funksiyalarda istifadə edildiyini ifadə edir.

Bina mülkiyyəti isə Altınakar ailəsinə aid idi.

Diyarbakır Mədəniyyət Əmlaklarının Qorunması Bölgə Komitəsinin 28 mart 2012 tarix və 397 saylı qərarı ilə 2‑ci Qrup kimi qeydiyyata alındı.

Məkanı və memarlığı

Bina, Diyarbakır vilayətinin Çınar rayonundakı Altınakar kəndinə bağlı Gelensu məhəlləsində, kənd və düzənli sahəyə hakim bir təpədə yerləşir. Hal-hazırda harab vəziyyətdəki yığma bina, torpaq və birinci mərtəbə olmaqla iki mərtəbədən ibarət idi. 22,30 × 38,50 m ölçülü düzbucaqlı planlı torpaq mərtəbəsi şərq‑qərb istiqamətində uzanırdı. Bu mərtəbənin şərq və qərb fasadlarında bir‑bir giriş vardı. Şərq girişi yıxılmış vəziyyətdə ikən, qərb girişi qismən ayıqdır.

Girişlərin açıldığı şərq-qərb istiqamətində, 3,50 × 38,50 m ölçülü düzbucaqlı planlı bir koridor uzanırdı. Bu bölümü örtən beşik tonoz ilə yer arasındakı hündürlük 4,15-4,35 m arasındaydı. Koridorun uzun tərəflərində düzbucaqlı planlı səkkiz otaq sıralanır və bu otaqlara keçid, yuvarlaq kəmərli aralıqlarla təmin edilirdi. Şimaldakı otaqların şimal, cənubdakı otaqların isə cənub fasadlarında iki pəncərə vardı. Kabayon bazalt ilə örülmüş və kərpic əsaslı sıvayla örtülmüş divarların qalınlığı 95-100 cm arasında dəyişirdi. Otaqlara açılan qapıların ətraf, kəmər və yuxarı hissələrində şərq-qərb istiqamətində uzanan kəmər hissələrində incəyonu çınar daşı istifadə edilmişdi. Katın döşəməsi incəyonu bazaltla örtülmüşdü. Qərb yönündəki qarşılıqlı ilk iki otağın qapısı və divarları ayakta ikən üçüncü otaqlar qismən ayakta idi. Qalan hissəsinin demək olar ki, tamı əsas səviyyəsinə qədər yıxılmış və torpaq altında qalmışdır. Qərbdən sayıldıqda şimaldakı dördüncü otaqda yerləşən və birinci mərtəbəyə çıxışı təmin edən spiral pilləkən də yıxılmışdır. Bu pilləkənin daşıyıcı divarları incəyonu çınar daşı, pilləkənləri isə incəyonu bazalt idi.

Zemin mərtəbənin şimal-qərb küncündəki 3,60 m × 7,50 m ölçülü otağın bir divarı və tavanı tamamilə, iki divarı isə qismən yıxılmışdır. Qapı hissəsinin ölçüləri daxildən 93 × 238 sm, çöldən 82 × 205 sm-dir. Otaqdakı iki pəncərədən ayakta qalan tək pəncərənin ölçüləri daxildən 74 × 176 sm, çöldən 62 × 130 sm-dir. Şərq tərəfindəki otaq 3,70 m × 7,40 m ölçülüdür və otağın iki divarı ilə tavanı qismən yıxılmışdır. Otaq qapısı daxildən 92 × 230 sm, çöldən isə 80 × 199 sm ölçülərindədir. Şimal divarındakı iki pəncərənin ölçüləri daxildən 75 × 176 sm, çöldən isə 62 × 132 sm-dir. Bu otağın şərq tərəfindəki otağın üç divarı, tavanı və pəncərələri tamamilə yıxılmışdır, giriş hissəsi daxildən 94 × 226 sm, çöldən isə 82 × 200 sm ölçülərindədir.

Zemin mərtəbənin cənub-qərb küncündə yerləşən 3,65 × 7,35 m ölçülü otağın bir divarı qismən yıxılmışdır. Daxildən 92 × 230 sm, çöldən 80 × 199 sm ölçülü girişə sahib otağın cənub divarında iki böyük pəncərə və bir dam pəncərəsi, qərb divarında iki dam pəncərəsi var. Cənubdakı böyük pəncərələr daxildən 75 × 180 sm, çöldən 63 × 132 sm, dam pəncərəsi daxildən 52 × 64 sm, çöldən 19 × 47 sm ölçülərindədir. Qərbdəki dam pəncərələri isə daxildən 50 × 64 sm, çöldən 16 × 46 sm ölçülərinə malikdir. Bu otağın şərq tərəfində yerləşən və bir divarı qismən yıxılmış otaq 3,65 × 7,35 m ölçülüdür. Qapı ölçüləri daxildən 91 × 231 sm, çöldən 80 × 202 sm ikən cənub divarında iki pəncərə daxildən 75 × 181 sm, çöldən 65 × 132 sm-dir. Qismən ayakta qalan və bu otağın şərq tərəfində yerləşən otağın divarları və girişi tamamilə yıxılmış vəziyyətdədir. 3,70 × 7,35 m ölçülü otağın cənub divarında ayakta qalan tək pəncərə, daxildən 75 × 178 sm, çöldən isə 65 × 132 sm ölçülərindədir.

22,60 × 5,35 m yer ölçülərinə sahib düzbucaqlı planlı birinci mərtəbənin divarları 60-80 sm arasında dəyişən qalınlıqda yerləşir. Sandıq divar texnikası ilə və iki qatlı olaraq inşa edilən birinci mərtəbə divarlarının xarici üzərində incə çınqıl, daxili hissələrində isə qırıq daş və harç istifadə olunmuşdur. Hal-hazırda mərtəbənin tavanı və məkanlara açılan qapıları tamamilə, xarici divarlarının bir hissəsi ilə döşəməsi isə böyük ölçüdə yıxılmış vəziyyətdədir. Mərtəbənin qərb tərəfində, şimal-cənub istiqamətində uzanan düzbucaqlı planlı iki köşk otağı yerləşir. Şimal-qərb küncündəki otağın yer ölçüləri 4,00 × 7,75 m ikən cənub-qərb küncündəki otağın qısa tərəfi 4,05 m, uzun tərəfi isə qeyri-müəyyəndir. Bu iki otaq, şərq-qərb istiqamətində uzanan və onları ayıran bir sahə ilə bir-birindən ayrılır. Birinci mərtəbədəki məkanların struktur elementlərinin çoxunda itkilər olsa da oxşar ölçülərə sahib pəncərə və nişlər mövcuddur.