Melik Ajdar Mausoleum

Melik Ajdar məqbərəsi və ya Jijimli məqbərəsi Azərbaycan, Lachin Districtunun Jijimli kəndinin yüksək dağlıq ərazisində yerləşən bir məqbərədir. Bəzi mənbələr məqbərənin inşasını XIV əsrə, digərləri isə XI‑XII əsrlərə aid olduğunu bildirir.

Məqbərənin planı və memarlıq xüsusiyyətləri

Azərbaycanın səkkizbucaqlı məqbərələrinin planında korpus adətən şaquli prizm həcmində müəyyən edilir. Onlardan fərqli olaraq, Melik Ajdar məqbərəsinin səkkizbucaqlı bədəni konveks kəsilmiş piramida formasına malikdir. Bina divarları şaquli xətlərlə örtülməyib, siluet yumşaq xətlərlə çərçivələnib. Məqbərənin ümumi forması parabola kimidir.

Məbədin bədəni aşağı, üç mərhələli plint-pedestal üzərində dayanır. Onun əsas sahəsi yuxarı səkkizbucaqlının sahəsindən xeyli böyükdür və bu da öz növbəsində təxmini işlənmiş daşlardan hazırlanmış kiçik paraboloid kubbənin təməlini təşkil edir. Məqbərənin əsasından kubbənin əsasına keçid yuxarıya doğru incələnən, hamar bir təbəqə əyrisi boyunca meyl etməklə həyata keçirilmiş, bu birləşmələr incə, yarım dairəvi kəsikli sütun-çevrilərlə vurğulanıb. Kubbənin əsas hissəsi, həm fasadda, həm də daxildə, kiçik bir kornişlə vurulmuşdur.

Müxtəlif tədqiqatçıların müşahidələrinə görə, oktahedral prizm volumeni yuxarıya doğru incələn, paraboloid formaqlı kubbəsi və zərif çubuq formalı künc sütunları ilə məqbərə, türk xalqı arasında geniş yayılmış yurtların birbaşa təqlid edilməsi nəticəsində yaradılmışdır. Daxili məkan kimi, məqbərənin xarici həcmi də bir bütöndür, bədən ilə kubbe örtüyü arasındakı keçid zolağı praktiki olaraq yoxdur. Bədənin bütün tərəfləri böyük, yaxşı oyulmuş daş lövhələrlə örtülüb. Sütunların kvadrat kapitaları, oyma bəzəklərlə örtülmüş, kornizə qarşısında dayanır. Ön qapı binanın şimal tərəfində yerləşir. Qapının üstü, ucu sivri bir bucaq kimi formalaşmış möhkəm arkitrav daşla örtülüb. Onun sərhədi daxilində oyulmuş atlı fiqurunun izləri qeyd olunmuşdur. Abidənin bir sıra detallar Demirçilər kəndində, Qubadlı rayonunda yerləşən türbələrlə oxşardır.

Məqbərənin səkkizbucaqlı bədəninin küncləri, yurtun çərçivəsinin əsasını təşkil edən çubuqlara bənzər incə daş sütunlar formasında hazırlanmışdır. M. S. Bulatovun qrafik təsvirinə görə, “məqbərəni tikən memar strukturu çəkmək üçün elips istifadə etmişdir.”

Divarın daxili səthi şaquli olaraq 1,5 metr hündürlüyə qalxır və sonra əyri konveks səthə keçid edir. Boz sıxılmış gipslə örtülmüş daxili sahə, divarların xarici hissəsinin konturunu təkrarlayır. Daxili divarın cənub hissəsində, ön qapıya baxan kiçik, sığ bir məhrəb nişi yerləşir. İşıq, kubbenin əsasında yerləşən dörd kiçik skylight vasitəsilə məqbərəyə daxil olur.

Mausoleynin başqa maraqlı xüsusiyyəti odur ki, böyük ifadə ilə hazırlanmış bir buzaq figürü, dekorativ ləncət arxasının tympanumunda həkk olunmuşdur. Girişin iki tərəfində, hər iki tərəfdə gülbəzəkli lent ornamentləri ilə bəzədilmiş, həmçinin bir az daha zəif qorunmuş buzaq təsvirləri də var. Bu təsvirlər abidənin bədii xüsusiyyətlərini daha da zənginləşdirir və eyni zamanda Azərbaycanda heyvan təsvirlərinin gözləniləndən daha geniş yayılmış olduğunu göstərir.

Tarix

Mausoleynin heç bir tikiliş yazısı və ya naxışlı səthləri olmadığı üçün onun dəqiq nə vaxt tikildiyini müəyyənləşdirmək çətindir. I. P. Şçeblikin işlərində qeyd olunur ki, bina Səlcuq dövrünə aiddir – təxminən XII əsr və ya XIII əsrin əvvəlləri. Başqa bir versiyaya görə, abidə XIII əsrin sonlarında İlxanilər dövründə tikilmişdir.

Məkan-planlaşdırma həlli və bədii dizayn baxımından Malik Azhdar məqbərəsi Azərbaycan memarlığının tipik abidəsidir. Güclü şaquli yönümlülüyü olmayan səkkizbucaqlı strukturlu belə xatirə abidələri Azərbaycan orta əsr memarlığında ən çox yayılmışdır.