Mir Muhsin Navvob uy-muzeyi

Mir Muhsin Navvob evi – Şuşa şəhərinin tarixi Mamayı məhəlləsindəki Navvob küçəsində (köhnə Komsomolskaya) yerləşən iki mərtəbəli ev.

Haqqında

Bu evdə azərbaycanlı şair və rəssam Mir Muhsin Navvob yaşayaraq yaradıcılıq edib. Sovet dövründə evdə rəssamın ev-muzeyi təşkil olunmuşdur. Evin otaqları divar rəsmləri ilə zəngin bəzədilmişdir.

Mir Muhsin Navvob ev-muzeyi Şuşada fəaliyyət göstərən 8 muzeydən biridir və Azərbaycanının maddi-mənəvi irsi saxlanılmış əsas mədəniyyət mərkəzlərindən biri hesab olunur. Lakin 1992-ci ildə Şuşa şəhərinin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi nəticəsində bu muzeyin fəaliyyəti dayandırılmış, muzey binası qismən dağıdılmış, orada saxlanılan qiymətli eksponatlar isə talon-taroj edilmişdir.

İşğal olunan ərazilərdə ümumilikdə 700‑dən çox mədəni abidə, həmçinin 22 muzey və 4 incəsənət qalereyası talon-taroj edilmişdir. Talon-taroj edilmiş muzeylər arasında Şuşadakı Qorabog dövlət tarixi muzeyi, Üzeyir Hacıbəyliyin ev-muzeyi, Bulbul memorial muzeyi, Azərbaycan gil və Xalq tətbiqi incəsənət muzeyinin Şuşa filialı da var idi. Bu mədəniyyət mərkəzləri Azərbaycan xalqının tarixi, musiqisi və incəsənətini əks etdirən qiymətli irs nümunələrinin saxlandığı məkanlar idi.

Zo‘hrabboyevlar evində yerləşən Şuşa dövlət incəsənət qalereyasında XIX əsr Azərbaycan miniatür incəsənətinin görkəmli nümayəndəsi Mir Muhsin Navvobun öz kitabları üçün çəkdiyi illüstrasiyalar nümayiş etdirilirdi. Bu əsərlər qalereyanın qızıl fondunu təşkil etmişdir. Beləliklə, Navvobun bədii irsi yalnız onun ev-muzeyində deyil, həm də Şuşanın digər mədəniyyət mərkəzlərində də xüsusi yer tutmuşdur. Şuşanın işğalı ilə bu incəsənət məkanlarının fəaliyyəti də dayandırılmışdır.

Muzeyin yaradılması

Hələ Mir Muhsin Navvob adına muzeyin yaradılmasından 9 il əvvəl “Şuşa” qəzetinin 1981-ci il 15 avqust tarixli sayında böyük yaradıcıların xatirə muzeyinin hazırlanması barədə danışılmışdı. Məqalədə M. M. Navvobun yaşadığı binada şair‑rəssamın özü çəkdiyi və müxtəlif mövzularda bəzədilmiş lövhələrin restavrator‑rəssamlar tərəfindən yenidən işlənib, əvvəlki görünüşünə gətirildiyi qeyd olunur. Restavrasiya sonrası bina şairin ev-muzeyinə çevrilir. Naməlum səbəblərə görə muzey uzun illər keçib, 1990-cı il noyabr ayında Mir Muhsin Navvobun yaşadığı otaqda ev-muzey kimi fəaliyyətə başladı.

Uy muzeyinin ilk direktoru Xuramon Ağayeva idi. Bu muzeydə Mir Muhsin Navvobun həyatı və fəaliyyəti ilə bağlı 130 ədəd eksponat nümayiş etdirilmiş.

Muzeyin eksponatları

Eksponatlar arasında rəssamın çap maşını, teleskopu və özünün çəkdiyi rəsmlər var idi. Muzeydə M. M. Navvobun çapçılıq fəaliyyətini sübut edən eksponatlar da nümayiş etdirilirdi.

“Şuşa” qəzetində Mədəniyyət- Maarif bilik yurdu müəllimi A. Nəcəfov həmin eksponatlardan nümunələr gətirərkən, incəsənətşünaslıq elmləri doktoru N. Miklaşevskayadan sitat kimi belə deyir: — M. M. Navvobun çapçılıq fəaliyyəti haqqında danışarkən, onun haqqında incəsənətşünaslıq elmləri doktoru N. Miklaşevskaya belə yazır: “Navvobun bütün çap fəaliyyətini ciddi şəkildə araşdırsa və dərin təhlil etsək, bu sahədə, ehtimal ki, Azərbaycanı ilk çapçısı Mir Muhsin Navvob olduğu qənaətinə gələrdik”.

İşğaldan sonra

Hal-hazırda muzey fəaliyyət göstərmir. Muzeyin eksponatlarına gəlincə, Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Şuşa şəhərinin işğalı nəticəsində muzey binası da, iki yüzə yaxın eksponat da dağıdılmışdır. İşğaldan sonra bir çox eksponatı saxlamaq mümkün olmasa da, bəziləri hazırda İncəsənət muzeyində saxlanılır. Şuşa məscidində Navvoba həsr olunmuş bir künc var idi. Onun çoxlu əşyaları o yerdə idi. Hal-hazırda həmin əşyalar İncəsənət muzeyində də saxlanılır. Onun şəkilləri, əl yazıları, əşyaları... Onun ən qiymətli sərgisi Əmir Təmmür portreti idi. Rəssamlar bu əsəri yüksək qiymətləndirmişlər.

Azərbaycan Milli Tarix Muzeyinin daimi sərgisində Azərbaycan şairi, rəssamı, xətati və musiqiçısı Mir Muhsin Navvob (1833–1918) ilə bağlı materiallar yer alıb. Beləliklə, daimi sərginin “XIX əsrdə Azərbaycanda elm, təhsil və mədəniyyət” zalında Mir Mohsen Navvobla bağlı materiallar ayrı vitrinaya yerləşdirilib. Burada mətni və rəsmləri müəllifi M. M. Navvob olan “Kitab Devoni Forisiy” əsərinin, “Kashful‑haqiqati‑masnaviy”nin orijinal nüsxələri yerləşdirilib. Qeyd etmək lazımdır ki, musiqi nəzəriyyəsinə həsr olunmuş “Kashful‑haqiqati‑masnaviy” əsəri Mir Muhsin Navvobun məşhur əsərlərindən biridir; Bu əsərin mətninin də, rəsmlərinin də müəllifi Navvobdur. Vitrinada M. M. Navvobun şəkillərinin nüsxələri də nümayiş etdirilib.

Mir Muhsin Navvobun eksponatları

Aydın olduğu kimi, Navvob orta əsr Azərbaycan silahları kolleksiyasını toplayırdı. Onun kolleksiyasından bir neçə silah hazırda Azərbaycan Tarixi Milli Muzeyində saxlanılır. Daimi sərgidə kolleksiyanın incilərindən olan XVI‑XVII əsrlərə aid modalar nümayiş etdirilir. Vitrinada Mir Muhsin Navvobun 1970-ci illərdəki portreti və Şuşadakı qəbri portreti yerləşdirilib. 1957-ci ildə Navvob qəbri üçün heykəl quraşdırılıb (heykəltəraş Toʻqay Mamadov). Yaddaş 1992-ci ildə şəhər Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən ələ keçirildikdən sonra dağıdılıb.